Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
..............نمايشکردنى کتيب.....................

لێكۆڵینه‌وه‌ى له‌مه‌ڕ زمانى سریانى

أ.م. ستار عبدالحسن الفتلاوی

ه‌م په‌رتووكه‌ له‌ پێشه‌كییه‌ك و شه‌ش پاڕ پێكهاتووه‌، كه‌ ئه‌مانه‌ن: بنه‌ماى فرمانى (مه‌ماته‌) له‌ فه‌رهه‌نگى ڕێبه‌رى ئاره‌زوومه‌ندانى زمانى ئارامییه‌كان له‌ نووسینى مه‌تران یه‌عقووب مه‌نا، نازناوى ڕاهیب له‌ زمانى سریانیدا لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كى زمانه‌وانى، ناوى كارا له‌ زمانى سریانیدا ـ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كى پره‌كتیكى له‌ (سه‌رده‌مى نوێ ـ العهد الجدید)، زمانه‌كان لاى جاحز ـ زمانى سریانى وه‌ك نموونه‌، (لیس) له‌ زمانه‌كانى (سامى)دا ـ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كى زمانه‌وانى، زاراوه‌گه‌لى ئارامى له‌ زمانى عبریدا.
زمانى سریانى یه‌كێكه‌ له‌ زمانه‌ سامییه‌كان و خوشكى زمانى عه‌ره‌بییه‌، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ى بۆ چه‌ندین سه‌ده‌ زمانى وڵاتى میسۆپۆتامیا بوو تا هاتنى ئیسلام و ئه‌و كاته‌ى زمانى عه‌ره‌بى به‌سه‌ر سریانیدا ته‌شه‌نه‌ى كرد. وه‌ك نووسه‌ر ده‌ڵێت پێویسته‌ بایه‌خ به‌ زمانى سریانى و وێژه‌ى ئه‌م زمانه‌ بدرێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ئاوێنه‌ى نه‌ته‌وه‌یه‌ كه‌ شارستانیه‌ت و كولتوورو و كه‌له‌پوورى مرۆیى ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ خاوه‌ندى نه‌به‌ردى كۆن و دێرینه‌. له‌یه‌كه‌مین پاڕدا له‌ كار ده‌كۆڵێته‌وه‌ له‌ زمانى سریانیدا وه‌ك چۆن له‌ فه‌رهه‌نگى ئۆجین منا باس كراوه‌، دووه‌مین پاڕیش نازناوى ڕاهب(ڕه‌به‌نى) ده‌بینرێت كه‌ ئه‌ویش لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كه‌ له‌باره‌ى زمانه‌وه‌و بایه‌خێكى گرنگى له‌ ژیانى كریستیدا هه‌یه‌ له‌گه‌لأ ئاماژه‌ كردن بۆ سه‌رهه‌ڵدانى ڕه‌به‌نى، گرنگترین ئه‌ نازناوانه‌یش ئه‌مانه‌ن: دێرانى، كه‌ ئه‌و كه‌سه‌یه‌ نیشته‌جێى (دێر)ه‌و له‌ ناو گومه‌زدا خۆى به‌ند كردووه‌، ڕه‌به‌نێك كه‌ نیشته‌جێى دێره‌، ڕه‌به‌نێك نیشته‌جێى (كرح)ه‌، ڕه‌به‌نێكى نیشته‌جێ و ڕه‌به‌نێكى (ناسك)ى نیشته‌جێ و ڕه‌به‌نێكى تازه‌ ده‌ست پێكردوو به‌ تایبه‌تى چه‌ند نازناوى دیكه‌ هه‌ن وه‌ك: زاهد، بار، قدیسى پاكژ،خاوێن، ڕێبه‌ر، دادوه‌ر، پاك، تاك، فێرخواز، قوتابى، سووفى، ساعوور، كه‌نه‌سى، شه‌ماس. له‌سێیه‌مین پاڕدا: ناوى كارا له‌ زمانى سریانیدا، كه‌ دوو جۆره‌ له‌ ڕووى كارو له‌ ڕووى وه‌سفه‌وه‌. كه‌ له‌ جیاتى كار به‌كاردێت، زمانه‌كانى سامى وا ناو ده‌برێن كه‌ زمانگه‌لى كارین واته‌ له‌ داڕشتنى ڕسته‌و ده‌ربڕیندا پشت به‌ كار ده‌به‌ستن، كاریش له‌ ڕووى كات و ده‌مه‌وه‌ به‌سه‌ر چه‌ند به‌شدا دابه‌ش ده‌بێت، له‌ ڕووى كاراكه‌یشیه‌وه‌ دوو جۆره‌ كارى كارا نادیارو كارى كارا دیار. له‌ چواره‌مین پاڕیشدا: لێكۆڵینه‌وه‌ى جاحز له‌مه‌ڕ زمانى سریانى كه‌ شاره‌زاى نه‌ریت و ڕه‌وشتى گه‌لان بوو، ناوى ئه‌و خێڵانه‌ى هێناوه‌ كه‌ له‌سه‌ر ڕووى زه‌مین هه‌ن، هه‌روه‌ها ئاماژه‌ى به‌ ناوى ئه‌و سریانانه‌ داوه‌ كه‌ بایه‌خیان به‌ نۆژدارى و فه‌رماسۆنى داوه‌ هه‌روه‌ها نه‌سرانییه‌كان له‌سه‌رده‌مى عه‌باسییه‌كاندا، باسى خه‌سڵه‌ته‌كانى زمانى سریانى و چینه‌كانى كۆمه‌لأ و نازناوه‌كانى پیاوانى ئایینى كردووه‌ وه‌ك جاسلیق و مه‌تران و ئه‌سقوف، پاشان ئاماژه‌ى به‌ زاراوه‌ى (بتریق) كردووه‌ كه‌ كۆى (به‌تاریق)ه‌ یان سه‌رۆكى ئه‌سقه‌فه‌كان، پاشان ئاماژه‌ى به‌ ئایینزاكانى كریستى كردووه‌ كه‌ بریتین له‌ نه‌ستۆرى و یه‌عقووبى و كاسۆلیك و پاشان ئایینزاى یه‌سووعى. هه‌روه‌ها زاراوه‌كانى كڵێساى ناوبردووه‌ وه‌ك : صوامع، بیع، ناووس، كه‌ وشه‌یه‌كى یۆنانییه‌ به‌ واتاى داره‌ته‌رم، هه‌روه‌ها ناوى جه‌ژنه‌كانى نه‌سرانییه‌كانى بردووه‌ وه‌ك جه‌ژنى فه‌سح و قیامه‌، دواتر چه‌ند نازناوێكى له‌ ئایینى كریستیدا باس كردووه‌. له‌ پێنجه‌مین پاڕدا كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كه‌ سه‌باره‌ت به‌ زمانانى سامى، وه‌ك داتاشین له‌ زماندا، بابه‌تى (لیس) كه‌ بابه‌تێكه‌ پێشینیان دوو دڵییان له‌باره‌ى سه‌رچاوه‌كه‌یه‌وه‌ نواندووه‌و هه‌ندێك له‌و بڕوایه‌دان كه‌ كاره‌ چونكه‌ واتایه‌ك ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ له‌ كاره‌كانى (كان) و ده‌سته‌ خوشكه‌كانیه‌تى، هه‌ندێكیش بۆ ئه‌وه‌ى ده‌گێڕنه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ زاراوه‌ فه‌لسه‌فییه‌كان وه‌ك كندى ئاماژه‌ى پێكردووه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ى كه‌ینوونه‌یه‌ واته‌ دروست كردنه‌و كه‌ون و دروست كردن و داهێنان ده‌گه‌یه‌نێت. له‌ دوایه‌مین پاڕدا كه‌ چه‌ندین زاراوه‌ى ئارامى له‌ زمانى عبریدا هه‌یه‌. كاریگه‌رى ئارامى له‌ زمانى عبرى هه‌ر له‌ سه‌ده‌ى شه‌شه‌مى پێش زایینه‌وه‌ ده‌ستى پێكردووه‌ به‌تایبه‌تى له‌ ده‌ستبه‌سه‌رى بابلیدا، له‌ سفرى پێكهاتن و دروستبووندا ئه‌و ده‌ربڕین و ده‌قانه‌ به‌رچاو ده‌كه‌ون كه‌ ئارامى كارى له‌ عبرى كردووه‌ له‌گه‌لأ چه‌ند بڕگه‌یه‌كى سفرى عزرادا، له‌ سه‌رده‌مى یۆنان و ڕۆماندا زمانى ئارامى له‌ نێوان جووه‌كاندا ته‌شه‌نه‌ى كرد ئه‌مه‌یش واى كرد جووه‌كان پێویستان به‌ وه‌رگێڕانى (ته‌ورات) بۆ سه‌ر زمانى ئارامى ببێت، بۆیه‌ وه‌رگێڕان سه‌رى هه‌ڵدا، له‌ پێوه‌ندییه‌كانى نێوانیشیان خه‌تى چوارگۆشه‌ى عبرى هه‌یه‌، وه‌ك زانراویشه‌ زمانى ئارامى له‌ چه‌ند زمانێك پێكدێت وه‌ك خه‌تى ئارامى و ته‌دمورى و نه‌به‌تى و حه‌زه‌رى و سریانى و مه‌ندائى، زاراوه‌و وشه‌ ئارامییه‌كان به‌ خه‌تى چوارگۆشه‌ى عبرى (خه‌تى ئاشوورى) نووسراون، كه‌ هه‌مان ئه‌و خه‌ته‌یه‌ سفره‌كانى سه‌رده‌مى كۆنیان پێ نووسراوه‌ له‌وانه‌یش سفره‌كانى ئارامى ( عزرا، دانیال، ئرمیا).