Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
..............نمايشکردنى کتيب.....................

هونه‌رى وێنه‌گرى لاى سریان له‌ مێژووى ناویندا

ئه‌ب پۆڵس و د. یووسف ئه‌لتۆنى

ئه‌م كتێبه‌ له‌ دوو به‌ش پێكهاتووه‌، یه‌كه‌م به‌ش له‌ چوار پاژ پێكهاتووه‌ كه‌ بریتین له‌ سریان له‌ مێژوودا، هونه‌رو ڕوخسار، وێنه‌و هێما، ڕه‌گه‌زه‌ هونه‌رییه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، دووه‌مین به‌ش له‌ پێنج پاژ پێكهاتووه‌ كه‌ بریتین له‌ ئه‌یقۆنه‌كانى مژده‌و له‌دایكبوون، ئه‌یقۆنه‌كانى په‌رجوو و چاكبوونه‌وه‌، ئه‌یقۆنه‌كانى ڕێگه‌ى ئازارو له‌ خاچدان و زیندووبوونه‌وه‌، ئه‌یقۆنه‌كانى ده‌ركه‌وتن و دیاركه‌وتن، ئه‌یقۆنه‌كانى لیتۆرجیاى سریانى، پاشان لیستێك سه‌باره‌ت به‌ وێنه‌كانى كتێبه‌كه‌و لیستێك به‌ ئه‌یقۆنه‌كانى كتێبه‌كه‌و دواتریش لیستێك به‌ناوى سه‌رچاوه‌كان.
له‌ پێشه‌كییه‌كه‌دا باسى مێژووى دێر مار مه‌تى پێره‌مێردى كه‌شیش له‌چیاى مه‌قلووب كراوه‌، ئه‌و شوێنه‌ى كه‌شیشه‌كا له‌ جۆره‌ها شوێنى ده‌ستى نه‌ینه‌واو به‌رته‌ڵه‌و باشیك و باحه‌فراو بادانیال و باشیبا تێیدا ژیاون، كه‌شیش له‌ گونده‌كانى مێرگه‌كانى مووسڵ و شوێنى دیكه‌ى نیشینگه‌ى سریان له‌ ساڵانى ده‌یه‌مى سه‌ده‌ى سێزده‌یه‌مى زایینى، ئه‌و كه‌شیشانه‌ى ناویان له‌ تۆمارگه‌ پیرۆزه‌دا نه‌هاتووه‌ ته‌نیا ناوى ئه‌و كه‌سه‌ نه‌بێت كه‌ كتێبه‌كه‌ى ڕوونووس كردووه‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ باكۆسى به‌غدایى یان به‌هنام كوڕى مووساى مووسڵى بێت له‌وانه‌ى به‌شدارییان له‌ ته‌واوكردن و به‌رهه‌مهێنانى ئه‌م وێنگه‌ به‌نرخ و تابلۆ پیرۆزانه‌دا كردووه‌، كه‌ به‌ هێلأ و به‌ هێڵكارى و ڕووناكى و سێبه‌رو تاریكى و ڕه‌نگى پله‌ به‌ پله‌ كه‌ كۆتایى نایه‌ن به‌سوورو شین و سپى و ڕه‌شه‌وه‌ به‌ زمانى تیشك و سێبه‌ر، زمانى هێلأ و ڕه‌نگ، زمانى جه‌سته‌و جوانى و سۆزو ویژدان پێداویستییه‌ ڕوحییه‌كانى مرۆڤ له‌ هه‌موو سه‌رده‌م و كاته‌كاندا ده‌گێڕنه‌وه‌.
له‌ باسكردنى ئینجیلى به‌غدیدا چه‌ند خوێندنه‌وه‌یه‌كى به‌ وێنه‌ هه‌یه‌و چه‌ند ڕێڕه‌وێكیان تێدایه‌ كه‌ هێزى هه‌ست ناسكى و ڕوانینى به‌رزیان تێدا به‌دى ده‌كرێت، ده‌شێت بگوترێت كه‌ ئه‌م كتێبه‌ له‌ ڕوانگه‌ى لێكۆڵینه‌وه‌ى هونه‌رى سریانى له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌یقۆنه‌كانى ئه‌م خوێندنه‌وه‌ ئینجیلیانه‌وه‌ هه‌نگاو هه‌ڵدێنێت ئه‌ویش به‌هۆى شیكردنه‌وه‌و لێك نزیك كردنه‌وه‌وه‌، هه‌روه‌ها لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كه‌ له‌ ڕووى قووڵبوونه‌وه‌ى هونه‌رى كۆنى ڕۆژهه‌ڵات چونكه‌ شارستانیه‌تى سریان و هونه‌ره‌كانیان له‌ سێبه‌رى چه‌ند ئه‌مپراتۆریه‌تێكى گه‌وره‌دا ژیاون، هه‌روه‌ها ئه‌و هونه‌ره‌ى كه‌ تایبه‌ت به‌ نه‌ته‌وه‌ى سریانه‌ مۆركى پێشه‌نگى خۆى له‌ كولتوورى كۆنى ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ وه‌رگرتووه‌، هه‌روه‌ها دواتر كولتوورى هیلینى كه‌ له‌گه‌ڵى تێكه‌ڵاوبووه‌و كاریگه‌رى لێوه‌رگرتووه‌، ئه‌و ئه‌یقۆنانه‌ى له‌ كتێبه‌كه‌دا هه‌ن بریتین له‌ تواناى ڕێبه‌رى كردن و ڕێنوێنى كردن كه‌ ڕێنوێنى بڕواداران ده‌كات ڕێنوێنییه‌كى بێده‌نگانه‌ كه‌ ئه‌ویش ڕێگه‌یه‌كه‌ به‌ره‌و یه‌كگرتن و ڕه‌سه‌نایه‌تى و پاراستنى په‌یام.
له‌ یه‌كه‌مین به‌شدا له‌هه‌ر چوار پاژه‌كه‌یدا له‌ ناوه‌رۆكه‌ مێژوویى و هونه‌رییه‌كان ده‌كۆڵێته‌وه‌، له‌یه‌كه‌مین پاژدا مووسلأ له‌سه‌رده‌مى ئه‌تابه‌گییه‌كاندا ده‌بینین چۆن ئه‌تابه‌گییه‌كان هه‌رێمه‌كانى سه‌ر به‌مووسڵیان خسته‌ ژێر ڕكێفى ده‌سته‌ڵاتى خۆیانه‌وه‌ هه‌روه‌ها به‌ره‌كانى شاره‌زوورو سلێمانى و دواتر ڕوویان كرده‌ فره‌نجه‌كان و میرنشینى (ڕه‌ها)یان ڕووخاند بۆیه‌ سه‌رده‌مى نووره‌دین ئه‌رسه‌لان سه‌رده‌مى شه‌ڕه‌كانى ئه‌تابه‌گیه‌كان بوو له‌ سه‌رده‌مى سه‌ڵاحه‌دیندا.
كریستیانه‌كان له‌سه‌ر بڕوادارى و نه‌ریته‌كانى خۆیان به‌رده‌وام بوون كاتێك موسوڵمانه‌كان هاتنه‌ ناو وڵاتى نێوان هه‌ردوو ڕوباره‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و كاته‌ ئه‌سقوفیه‌و مه‌ترانیه‌ت له‌ باكوورى وڵاتى نێوان هه‌ردوو ڕووبارو باشووریدا بڵاو بوون وه‌ك مووسلأ و ناوچه‌كانى و به‌غداو واسیت و به‌سره‌و ئه‌هوازو به‌وازیج و حه‌زه‌و حه‌لوان و عه‌كبه‌راو ئه‌نبارو هیت و باجرمى و نوعمانییه‌و مازرایاو شوێنى دیكه‌. زۆربه‌ى دانیشتووان له‌ سه‌رده‌مى ساسانییه‌كان له‌ نه‌ستۆرییه‌كان بوون و (ته‌یسه‌فوون) پایته‌ختى ده‌سته‌ڵاتى ئایینى بوو كه‌ (جاسلیق) سه‌رۆكایه‌تى ده‌كرد، ئه‌و كاته‌ى پێوه‌ندی به‌ ڕۆماوه‌ كرا له‌ ڕۆژگارى یه‌شووعى چواره‌م 1226-1256ز.
دێره‌كان مه‌ڵبه‌ندى سه‌ره‌كى ڕۆشنبیرى و هزرى كریستیانه‌كان بوون كه‌ وێژه‌و هونه‌رو هزرو زانیارییان تێدا ده‌گوترایه‌وه‌، له‌وانه‌یش دێر مار مه‌تى كه‌ ئه‌و ده‌ستنووسه‌ سریانییانه‌ى لێوه‌ به‌ده‌ستمان گه‌یشتووه‌ له‌ سه‌رده‌م و ڕۆژگارى ساسانییه‌كان كه‌ لێره‌دا باسى ده‌كه‌ین وێڕاى چه‌وساندنه‌وه‌كانى سه‌رده‌مى شاپوور 339-379ز ته‌نانه‌ت خودى دامه‌زرێنه‌رى دێر مه‌تى ئه‌و چه‌وساندنه‌وه‌ى بینیوه‌ كه‌ ده‌ستى له‌بڵاوكردنه‌وه‌ى مژده‌ى ڕووناكى ئه‌نجیل له‌و ناوچانه‌دا هه‌بووه‌. هه‌روه‌ها مار به‌هنام پاش ئه‌وه‌ بوو به‌ هێمای نه‌ته‌وه‌یى شه‌هیدبوون و قوربانیدان و پیرۆزى بۆ هه‌موو سریانه‌كان، هه‌روه‌ها دێر مه‌تى تووشى چه‌ندین كاره‌سات بووه‌ له‌وانه‌یش ئه‌وه‌ى له‌ ساڵى 1261دا پاش داگیركارى مه‌غووله‌كان ڕووى دا، ئه‌و كات په‌رتووكخانه‌ى دێره‌كه‌ پڕى ده‌ستنووس بوو به‌ هه‌زاران ده‌ستنووسى په‌رتووكخانه‌كانى ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاواى تێدا بوو وه‌ك دێر كاترین و په‌رتریاركییه‌ى مه‌وارنه‌كان و زانكۆى ڕوحى پیرۆزو دێره‌كانى شه‌رفه‌و زه‌عفه‌ران و مار جبرائیل و په‌تریاركییه‌ى كلدان له‌ به‌غدا هه‌روه‌ها له‌ مووسلأ و كوردستان.
له‌و ڕووه‌وه‌ ڕۆژهه‌ڵاتناسێكى فه‌ره‌نسى پتر له‌ سێ هه‌وارو هه‌شتاو پێنج ده‌ستنووسى سریانى له‌ گه‌نجینه‌كانى ئه‌وروپا ژماردووه‌ له‌وانه‌یش له‌نده‌ن و كامبیرج و ئۆكسفۆردو به‌رلین و فاتیكان و پاریس و فلۆرنساو په‌رتووكخانه‌ى (مورسه‌لین) له‌ ورمێ.
كۆنترین ده‌ستنووسى سریانى كه‌ هی ساڵى 411 زایینییه‌ كه‌ ده‌ستنووسێكه‌ له‌ گه‌نجینه‌ى به‌ریتانیا (ABB ) به‌ ژماره‌ 1215، به‌گشتى ده‌ستنووسه‌ سریانییه‌كان كه‌متر ڕازێنراونه‌ته‌وه‌و وێنه‌ى جوانیان تێدایه‌ وه‌ك دیمه‌نى مژده‌و له‌دایكبوون و پیرۆزكردنى یه‌سووع و شته‌ سه‌رسوڕهێنره‌كان، له‌خاچدان و، به‌رزبوونه‌وه‌ بۆ ئاسمان و، دیاركه‌وتن، پاشان وێنه‌كانى كریست و مه‌ریه‌م و پیاوه‌ پیرۆزه‌كان و قوسته‌نتین و هیلانه‌ كه‌ هه‌ر هه‌موویان له‌ ده‌ستنووسه‌كه‌ى فاتیكان و(ss )دا به‌رجه‌سته‌ كراون.
ده‌شێت باسى چه‌ند ده‌ستنووسێكى سریانى وێنه‌دار بكرێت كه‌ زۆربه‌یان ئینجیلى ڕێ و ڕه‌سمن له‌وانه‌یش ئینجیلى ڕێ و ڕه‌سمى (ڕبۆلا)و ده‌ستنووسى میرزاده‌ ساره‌و ده‌ستنووسى مۆزه‌خانه‌ى به‌ریتانیا كه‌ به‌شێكى بنه‌ڕه‌تى كولتوورى سریانه‌كان پێك ده‌هێنێت. هه‌شن له‌وانه‌ى بایه‌خیان به‌ ڕازاندنه‌وه‌و نه‌قش و نیگار داوه‌ له‌وانه‌یش عومه‌ر كوڕى عه‌لى موباره‌ك مووسڵى و په‌تریارك میخائیل كه‌بیر، ئه‌بو یووسف به‌هنام مووسڵى و باكۆس ئه‌غدیدی و ده‌ستنووسى خوێندنه‌وه‌كانى ئینجیلیش هه‌یه‌.
له‌بوارى هونه‌رو ڕوخساردا له‌ دووه‌مین پاژدا باسێك سه‌باره‌ت به‌ شێوه‌و ڕوانین و ڕه‌گه‌زه‌كانى سه‌روه‌رى نێو بابه‌تى وێنگیراوو جۆره‌كانى خوێندنه‌وه‌و شیكارانه‌ى وێنه‌گیرییه‌كان و كاریگه‌رییه‌ ژیارییه‌ ئالأ و گۆڕ كراوه‌كان هه‌یه‌، كه‌ سریانه‌كان ده‌رككردنى ڕاستییه‌كانى نهێنییه‌كانى (خولاسى) ناخ و ده‌روونیان ده‌ربڕیوه‌. هه‌روه‌ها ده‌بینین بۆشاییه‌كان به‌ ڕازاندنه‌وه‌و هێڵ پڕ كراونه‌ته‌وه‌. له‌هه‌ر تابلۆیه‌كیشدا ڕه‌گه‌زێك له‌ ڕه‌گه‌زه‌كانى سه‌روه‌رى هه‌یه‌و چه‌ق و مه‌ڵبه‌ندو ناوه‌نده‌كه‌ى كریست و پیرۆزى و خه‌سڵه‌ته‌كانیه‌تى كه‌ له‌ڕووى ڕوانینى ڕوون و به‌رچاودا هه‌ست و نه‌سته‌كان به‌لاى خۆیدا ڕاده‌كێشێت، له‌كاره‌كانى ئه‌نجیلی به‌غدیدا هێزو تواناى داهێنه‌رانه‌ى پاڵپشتى ئه‌و پیرۆزییه‌ ئاساییه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت، بۆیه‌ له‌چوارچێوه‌ى تێگه‌یشتنى به‌رهه‌مه‌كانى كه‌شیشه‌كانى مار مه‌تییه‌وه‌ خه‌سڵه‌ته‌ گشتییه‌كانى قوتابخانه‌ى سریانى و كاریگه‌رى له‌ وێنه‌گرى و تابلۆ كریستیانه‌كانى سه‌ره‌وه‌ى نێوان هه‌ردوو ڕووبار ده‌رده‌كه‌وێت.
هه‌رچى له‌ بوارو جۆرى نه‌قش و نیگارى ئاسایى تایبه‌ت به‌ چل شه‌هیدان و كه‌وانه‌ى گۆشه‌دارى ئه‌یقۆنه‌ سریانییه‌كانه‌ ئه‌وه‌ پێوه‌ندییه‌كى ئاشكراو ڕوون له‌ نێوانى و نێوان به‌ڵگه‌ مێژوویی و شوێنه‌وارییه‌كانى سه‌رده‌مى (زه‌نگییه‌كان) به‌دى ده‌كرێت، چه‌ند نه‌قش و نیگارێكیش هه‌ن له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌ستوون و كه‌وانه‌كانى ناوه‌وه‌دا هه‌ن كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كى چڕوپڕ ڕازێنراونه‌ته‌وه‌. هه‌رچى له‌شۆڕگه‌و بالكۆنه‌كاندایه‌ كه‌ ڕه‌گه‌زى جوانكارى ته‌لارسازین له‌وه‌ى به‌ مه‌ڕمه‌ڕ دروست ده‌كرێن، ئه‌وه‌ چه‌ند هێما هه‌ن له‌ ئایینى كریستیدا واتاو ئاماژه‌ى خۆیان هه‌یه‌و زمانى ڕه‌نگه‌كانیش ئاماژه‌یه‌كى دیكه‌یه‌ له‌ ئه‌یقۆنه‌كانى ده‌ستنووسه‌كه‌دا، چونكه‌ ڕه‌نگى سوور ڕه‌نگى خوێنى ڕژاو ده‌گه‌یه‌نێت، وه‌ك له‌ تابلۆى كوشتنى منداڵانى بێت له‌حم و هه‌ندێك له‌ جل و به‌رگى فریشته‌كان و كورسییه‌كه‌ى قه‌شه‌ زه‌كه‌ریاو شه‌معوونى پیره‌مێرد، ڕه‌نگى ڕه‌شیش ئاماژه‌ به‌ غه‌مگینى و كاره‌سات و نه‌گبه‌تى ده‌كات، له‌ئاسمانى سه‌رپه‌ڕاندنى یۆحه‌نادا ڕه‌شایى هه‌یه‌و هه‌روه‌ها له‌و تابلۆیه‌ى كه‌ قه‌برغه‌ى یه‌سووع بریندار ده‌كرێت له‌سه‌ر خاچیش ڕه‌شایى هه‌یه‌و له‌ عه‌باى كه‌شیشه‌كان، ڕه‌نگى سپیش نیشانه‌ى ڕووناكى و ئاسمانه‌، وه‌ك له‌ جل و به‌رگى فریشته‌كه‌ لاى گۆڕه‌ به‌تاڵه‌كه‌و سه‌رى سپى لاى پوترس تا ده‌گاته‌ جه‌سته‌ى كریست له‌سه‌ر خاچه‌كه‌، شینیش ڕق و خۆشه‌ویستى و جوانى كۆده‌كاته‌وه‌و ڕه‌نگى شینى بێگه‌ردى ئاسمانى و، زه‌رد بۆ ئاماژه‌كردن به‌ پشووى به‌رده‌وام و خۆشى و شادى نێو دڵى مرۆڤ به‌كارهاتووه‌، چونكه‌ ڕه‌نگ له‌ هونه‌رى سریانیدا ئه‌ركى جوانكارى هه‌یه‌ هه‌ندێكیان كه‌ له‌ یه‌ك تابلۆدا كۆده‌كرێنه‌وه‌ له‌گه‌لأ یه‌كداگونجان ده‌گه‌یه‌نن وه‌ك له‌ تابلۆى مژده‌و زه‌كه‌ریاو هه‌ڵاتن له‌ میسر. چه‌ند هێمایه‌كیش هه‌ن ڕووى خوا له‌ناو تابلۆكه‌دا ده‌نوێنن، خوا له‌ ئه‌یقۆنه‌ى سریانیدا له‌شێوه‌ى باوك ده‌رده‌كه‌وێت به‌ وێنه‌ى ده‌ستێك له‌به‌شێكى بازنه‌دا كه‌ ئاماژه‌یه‌ به‌ جیهانى ئاسمانى. وێنكردنى ڕوحى پیرۆزیش له‌ ئه‌یقۆنه‌كانى ده‌ستنووسى سریانیدا به‌هۆى جبرائیل و له‌ ڕێگه‌ى مژده‌وه‌ ده‌بێت. له‌ هونه‌رى سریانیدا (مریه‌م)ى عه‌زرا پله‌و پایه‌یه‌كى به‌رزى هه‌یه‌ بۆیه‌ هونه‌رمه‌ندان وه‌ك خانمێكى شكۆدارو مه‌لیكه‌یه‌كى هه‌ژار وێنه‌یان كێشاوه‌ كه‌ جۆره‌ ڕوخسارێكى شكۆو جوانى ئاسمانى به‌ ڕووه‌وه‌ دیاره‌ كه‌ به‌ پۆشاكێكى سوورى پۆشیوه‌. وێنه‌ى خاچ مه‌زنترین هێماى ئایینى كریستییه‌ كه‌ هێماى سه‌ركه‌وتنى كریست و نیشانه‌ى لێخۆشبوون و ئاستى باوه‌ڕدارانه‌، (مه‌ى)یش خوێنى كریست ده‌گه‌یه‌نێت له‌ڕووى پێوه‌ندى مه‌ى به‌ خوێنه‌وه‌ كه‌ له‌ناو جه‌سته‌ى مرۆڤدا دێت و ده‌چێت، به‌م خوێنه‌یش به‌ڵێنى نوێ له‌ نێوان خواو گه‌له‌كه‌یدا به‌كۆتا دێت. نانیش هێماى خێرو چاكه‌و ئه‌و حه‌قه‌یه‌ له‌ ئاسمان دێته‌ خواره‌وه‌، ئاویش كانى هیوایه‌ هێماى بووژانه‌وه‌و به‌پیتییه‌و ئاو گوناهه‌كان پاك ده‌كاته‌وه‌و ئه‌و سه‌رچاوه‌ى پاكژكه‌ره‌وه‌و فاكته‌رى نوێ بوونه‌وه‌و زیندووبوونه‌وه‌یه‌.
هه‌رچى ئه‌و خه‌رمانه‌یه‌یه‌ ئه‌و خه‌رمانه‌ له‌ بێشكه‌و له‌ تابلۆى له‌دایكبووندا هه‌یه‌، هیماى دیكه‌یش هه‌ن وه‌ك ژماره‌كانى 12، 40، 50، له‌گه‌لأ هێماى دیكه‌ى وه‌ك دره‌خت و ڕووناكى و چیاو كۆترو گوێ درێژو به‌رخ و كه‌ڵه‌شێرو مارو ماسى.
له‌ چواره‌مین پاژدا نووسه‌ر له‌ ڕه‌گه‌زه‌كانى ته‌لارسازى ده‌كۆڵێته‌وه‌ وه‌ك كه‌ره‌سته‌ى بیناو نه‌قش و ڕازاندنه‌وه‌و كه‌وانه‌و دنگه‌و گومه‌ز كه‌ له‌ شوێنى جیاجیاى دێرو كڵیسه‌كاندا هه‌ن، هونه‌رمه‌ندانیش ئه‌م ڕه‌گه‌زانه‌یان بۆ ناو تابلۆكانیان گواستووه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ تابلۆى كریست و تۆما دیكۆرێكى ته‌لارسازى ئاڵۆزى تێدا به‌دى ده‌كرێت تا ڕاده‌یه‌ك گومه‌زه‌كه‌ چوارچێوه‌یه‌كه‌ى پڕ كردووه‌ته‌وه‌، هه‌رچى نه‌قش و نیگارو ڕازاندنه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ له‌ناو تابلۆو وێنه‌ سریانییه‌كاندا باوه‌، كه‌ پتر پشت به‌ هێڵى ئه‌ندازه‌یى ده‌به‌ستێت له‌ ئاراسته‌و شێوه‌ى جۆراوجۆردا، ئه‌وه‌ ڕه‌گه‌زه‌كانى دیكه‌ كه‌ له‌ وێنه‌و تابلۆكاندا ده‌ركه‌وتوون له‌وانه‌ى سه‌ده‌ى دوازده‌و سێزده‌ى زایینیدا سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ بریتین له‌ جل و به‌رگ و پۆشاك وه‌ك سه‌رپۆش و مێزه‌رو دوگمه‌و جبه‌و پیڵاو له‌ هه‌ندێك له‌ وێنه‌و تابلۆو، پیشه‌سازى ئه‌نتیكه‌ى له‌كان دروستكراو وه‌ك شووشه‌ى بۆن و گوڵاوو جامى ئاوو گۆزه‌و كووپى ئاوو ڕۆن و سركه‌و كه‌ره‌سته‌ى دیكه‌ى بۆندارو مه‌ى.
له‌ دووه‌مین به‌شدا به‌ وێنه‌ له‌باره‌ى دروستكردنى شێوه‌ى ئه‌یقۆنه‌كانه‌وه‌ ده‌دوێت به‌ پێى پێداویستییه‌كانى پێڕه‌وى لیتۆرجى، كه‌ له‌ پێنج پاژ پێكهاتووه‌ بابه‌ته‌كانى بریتین له‌نهێنى به‌رجه‌سته‌بوون و ڕزگاربوون له‌گه‌لأ پێشكه‌ش كردنى یه‌سووع به‌ هه‌یكه‌ل، هه‌روه‌ها كاتێك زه‌كه‌ریا فریشته‌ ده‌بینێت و دیمه‌نى ده‌ركه‌وتنه‌كه‌ له‌ ئه‌یقۆنه‌كه‌دا به‌ قردێله‌یه‌كى سوورو ڕه‌ش چوارچێوه‌ گیراوه‌ له‌گه‌لأ بۆشاییه‌كى شیندا ڕه‌نگێكى ته‌نكى تێدا ده‌بینرێت كه‌ ڕووى زه‌كه‌ریا له‌ ناوه‌ڕاستیدایه‌، له‌ ئه‌یقۆنه‌ى مژده‌یشدا (عه‌زرا) ده‌بینین ڕاوه‌ستاوه‌و پاڵتۆو كراسى پۆشیوه‌ـ له‌ بینینى فریشته‌ له‌ لایه‌ن یووسفه‌وه‌ له‌ ده‌ستنووسه‌كه‌دا چوارچێوه‌كه‌ ده‌بینین به‌ دوو هێڵى ڕه‌ش له‌ سێ لاوه‌ هێڵى بۆ كێشراوه‌ ته‌نیا له‌ خواره‌وه‌ نه‌بێت كه‌ به‌ ڕه‌نگى سووره‌ له‌گه‌لأ زه‌مینه‌ی خواره‌وه‌ى به‌ ڕه‌نگى سه‌وزو هێڵكارى ڕه‌شه‌ كه‌ یووسف و نوێنه‌كه‌ى به‌شى هه‌ره‌ زۆرى وێنه‌كه‌یان داگیركردووه‌ كاتێك فریشته‌كه‌ ده‌بینێت ئه‌و كاته‌ به‌لاى ڕاستیدا نووستووه‌و به‌ناو ساڵدا چووه‌و ڕیشى زۆره‌، سه‌ریشى به‌ خه‌رمانه‌ى پیرۆزى زێڕین ده‌ور دراوه‌ .
له‌دایك بوونى یه‌سووع: ئه‌م ئه‌یقۆنه‌ ژماره‌ حه‌وتى له‌ ده‌ستوونه‌سه‌كه‌دا به‌ركه‌وتووه‌و له‌ لاپه‌ڕه‌ 16دایه‌و 25 سه‌نتیمه‌تر به‌رزه‌و 25.5 سه‌نتیمه‌تر پانه‌و ئه‌وه‌ى ڕوونووسى كردووه‌ ده‌قه‌ ئینجیلییه‌كه‌ى به‌ هێڵى زێڕین تۆمار كردووه‌ كه‌ له‌ مه‌تى مژده‌به‌ره‌وه‌ وه‌ریگرتووه‌، له‌ وێنه‌كه‌دا مانگى چه‌ند شه‌وه‌و ئه‌ستێره‌و مانگى چوارده‌و ئه‌ستێره‌یه‌ك ده‌بینرێت كه‌ تیشكى سوورى لێوه‌ هاتووه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ ناویدا نووسراوه‌ دایكى یه‌سووعى كریست له‌گه‌لأ ئاسمانێكى سوورى وێنه‌كه‌دا.كوشتنى منداڵانى بێت له‌حم: له‌ وێنه‌كه‌دا هیرۆدس ده‌بینرێت له‌لاى ڕاسته‌وه‌ له‌سه‌ر ته‌ختێكى ڕه‌نگ شین دانیشتووه‌ سه‌رینێكى زه‌ردى لێیه‌ جلى سوورى له‌به‌ره‌و تاجێكى ڕازاوه‌ى له‌سه‌ر ناوه‌و به‌ره‌و لاى چه‌پ ده‌ڕوات و قاچى چه‌پى كردووه‌ته‌وه‌و شمشێره‌كه‌ى به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌ پاش ئه‌وه‌ى خستوویه‌تییه‌ سه‌ر هه‌ردوو ئه‌ژنۆى، یه‌كێك له‌ نووسه‌ره‌كانى له‌به‌رده‌میدا كڕنووش ده‌بات و فه‌رمانى لێ وه‌رده‌گرێت و فه‌رمانى مه‌لیك ده‌خوێنێته‌وه‌ به‌ كوشتنى منداڵانى بیت له‌حم. خه‌رمانه‌ ده‌وره‌ى سه‌رى هه‌موو كه‌سه‌كانى ئه‌م بڕگه‌یه‌ى داوه‌، لێره‌دا ڕه‌نگى سپى هیماى بێ تاوانى و نه‌رم و نیانى و بێ گه‌ردییه‌ ئه‌و كرداره‌ ناشیرینه‌ ده‌رده‌خات كه‌ پیاوكوژه‌كان ئه‌نجامى ده‌ده‌ن.
ئه‌یقۆنه‌كانى سه‌رهه‌ڵدان و ده‌ركه‌وتن: كه‌ بریتین له‌ ده‌ركه‌وتنى یه‌سووع بۆ ئافره‌ته‌كان، هه‌ردوو قوتابى عه‌ماوس، كه‌له‌ڕه‌قى تۆما، به‌رزبوونه‌وه‌، یه‌سووع ستایشى قوتابییه‌كان ده‌كات، ده‌ركه‌وتن، دوایه‌مین پاژ به‌ناونیشانى ئه‌یقۆنه‌یه‌ له‌ لیتۆرجیاى سریانییه‌وه‌، كه‌ بریتین له‌: عه‌زراو منداڵ، مه‌تى و مه‌رقس كه‌ دوو ئینجیلیان نووسیوه‌ته‌وه‌،به‌ردباران كردنى ئه‌ستفانۆس، هه‌ر چوار پیاوه‌ پیرۆزه‌كه‌ (راهیب و ئه‌حباره‌كان)، چل شه‌هیده‌كان، مه‌لیك كوسته‌نتین و هیلینى دایكى.لیستێكیش به‌ تابلۆكانى كتێبه‌كه‌ هه‌یه‌ كه‌ 66 تابلۆن و لیستێك به‌ ئه‌یقۆنه‌كان كتێبه‌كه‌ كه‌ بریتین له‌:
ئه‌یقۆنه‌كانى یه‌كه‌مین پاژ له‌ زنجیره‌ 1-10
ئه‌یقۆنه‌كانى دووه‌مین پاژ له‌ 11-26
ئه‌یقۆنه‌كانى سێیه‌مین پاژ له‌31-41
ئه‌یقۆنه‌كانى چواره‌مین پاژ له‌42-44
ئه‌یقۆنه‌كانى پێنجه‌مین پاژ له‌ 45-51
هه‌رچى لیستى سه‌رچاوه‌كانه‌ ئه‌وه‌ كتێبه‌كه‌ پشتى به‌ سه‌رچاوه‌ى بنه‌ڕه‌تى به‌ستووه‌ وه‌ك كتێبى پیرۆزو، ده‌ستنووسى خوێندنه‌وه‌ پیرۆزه‌كانى ئینجیله‌كان ژماره‌ 559 كه‌ به‌ ناوى (ئینجیل به‌غدیداى وێنه‌دار 1220)ه‌، كتێبخانه‌ى ڤاتیكان چه‌ند دانه‌ى كۆپى كراو به‌ فۆتستات، میكرۆفیلم و CDى ئه‌ب لویس قه‌ساب، هه‌روه‌ها ده‌ستنووسى خوێندنه‌وه‌ پیرۆزه‌كانى ئینجیله‌كان وێنه‌گیراوه‌كانى مۆزه‌خانه‌ى به‌ریتانیا له‌نده‌ن 7170 Add و فه‌رهه‌نگى لاهووتى دووه‌مین چاپ ده‌زگه‌ى مه‌شرق به‌یرووت ساڵى 1988 جگه‌ له‌ نووسراوه‌كانى ئیبن ئه‌لعیبرى و ئه‌دى شیرو ئیسحاق ساكاو ئه‌فرامى یه‌كه‌م به‌رسووم و ئه‌لبێر ئه‌بوناو پوترس نه‌سرى و پۆڵس فه‌غالی و تۆما مورجى و جان مۆریس فیێ و رۆبنس دۆفالأ و سوهێل قاشاو كتیبى (دیارات)ى شابشتى و سلێبا له‌ هه‌واڵه‌كانى فه‌تره‌كه‌كانى كورسى ڕۆژهه‌ڵات و مێژووى په‌یامبه‌رو مه‌لیكه‌كانى ته‌به‌رى، جگه‌ له‌ ئه‌یقۆنه‌كانى مریه‌مى له‌ لاساییكردنه‌وه‌ى سریانى ـ مارۆنى له‌ كتێبى مریه‌مى عه‌زرا له‌ لیتۆرجیا كه‌ ساڵى 1994 له‌ لوبنان چاپ كراوه‌، ناوى چه‌ند نووسه‌رى دیكه‌ هه‌ن كه‌ نووسه‌ر پشتى به‌ نووسراوه‌كانیان به‌ستووه‌ له‌وانه‌: فه‌ره‌ج عه‌بۆ، فیردیناند سۆسێر، فیلیپ دى ته‌رازی، كارل گۆستاڤ، لیستره‌نگ، مارى بن سولێمان، (تاریخ ڕه‌هاوی)، محه‌مه‌د ئه‌رگۆن، میرسیا ئه‌لیاد، یاقووت حه‌مه‌وى، یووسف حه‌بى، یووسف تۆنى و چه‌ندین سه‌رچاوه‌ به‌ ئینگلیزى و فه‌ره‌نسه‌وى و له‌ویش له‌ دوایه‌مین لاپه‌ڕه‌ى كتێبه‌كه‌ كورته‌یه‌ك له‌ ژیاننامه‌ى ئه‌ب لویس قه‌ساب و دكتۆر یووسف تۆنى ده‌خوێنێته‌وه‌ كه‌ ئه‌م كتێبه‌ گرنگه‌یان پێشكه‌ش به‌ مێژووى نه‌ته‌وه‌ى سریانمان كردووه‌. هه‌ڵاتن بۆ میسر: وێنه‌كه‌ ڕیزبه‌ندى ژماره‌ 10ى به‌ركه‌وتووه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ 18 تابلۆیه‌كى چوارگۆشه‌یه‌ به‌ پانتایى 13سه‌نتیمه‌تر × 13 سه‌نتیمه‌تر جۆراوجۆر له‌ به‌شیر مه‌تى وه‌رگیراوه‌و وێنه‌كه‌ به‌ چوارچێوه‌و شه‌ریتێكى باریكى زێرینه‌ له‌ خواره‌وه‌ى شه‌ریته‌كه‌ى سه‌ره‌وه‌یه‌، ئاسمانه‌كه‌یش شینه‌ كه‌ ئاماژه‌یه‌ به‌ پێوه‌ندى گه‌شته‌كه‌ به‌ ئاسمانه‌وه‌. گێڕانه‌وه‌كانى ئینجیل تایبه‌ت به‌ موعجیزه‌و چاكبوونه‌وه‌ى سه‌یر زۆر میانڕه‌وانه‌یه‌ ل

ه‌گه‌لأ مژده‌به‌خشى هه‌ژاراندا ده‌گونجێن كه‌ وێنه‌یه‌كه‌ بۆ توانابوونى بڕواو تێكۆشان به‌رانبه‌ر به‌ نه‌یار كه‌ ئاكامه‌كه‌ى له‌خاچدانه‌و ئه‌م ئه‌یقۆنانه‌ به‌ پیرۆزكردنى یه‌سووع و پێشبینیكردنى یۆحنا مه‌عمه‌دان و سه‌ر لێ كردنه‌وه‌ى یۆحنا و غه‌مى گه‌وره‌و شایى قاناى جه‌لیل و چاكبوونه‌وه‌ى گول و نوێژى فه‌رمانده‌و كیژه‌كه‌ى یوئارش و چاكبوونه‌وه‌ى خوێن له‌به‌رچووه‌كه‌و چاكبوونه‌وه‌ى كوێره‌كه‌و كوڕى بێوه‌ژنه‌ك