Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
......................بلاوکراوه‌کانى............................


به‌غدیدا له‌ ده‌قه‌ سریانی و كه‌رشۆنی و عه‌ره‌بی و بیانییه‌كاندا (سێ به‌رگ)
دكتۆر ئه‌ب به‌هنام سونی

له‌لایه‌ن به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تى گشتى ڕۆشنبیرى و هونه‌رى سریانییه‌وه‌ له‌ كوردستانی عیراق و له‌ چوارچێوه‌ى زنجیره‌ چاپه‌مه‌نییه‌كانیدا كتێبێك به‌ ناوونیشانی (به‌غدیدا) له‌ سێ به‌رگدا به‌ زنجیره‌  15و 16 و 17 ده‌رچوو له‌ نووسینى ئه‌ب به‌هنام سونی تێیدا باسى مێژووى ئه‌م شارۆچكه‌ دێرینه‌ ده‌كات هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى حه‌وتى زانیینه‌وه‌ تا كۆتایى سه‌ده‌ى نۆزده‌یه‌م له‌گه‌لأ پایه‌ى كڵیسه‌یى و ڕۆشنبیرى ئه‌ویش له‌چوارچێوه‌ى گه‌ڕانی به‌رده‌وامى بۆ چه‌ندین سالأ له‌ كۆكردنه‌ه‌ى ئه‌و ده‌ستنووسه‌ مێژووییانه‌ى ناوى به‌غدیدایان تێدا تۆماركراوه‌و ئه‌و ڕووداوانه‌ى به‌سه‌ر ئه‌م شارۆچكه‌یه‌ هاتوون به‌ چاك و خراپه‌وه‌.

له‌ پێشه‌كییه‌كه‌دا نووسه‌ر نووسیویه‌تى: (به‌ نووسینی ئه‌م كتێبه‌مان له‌باره‌ى (به‌غدیدا)وه‌ هه‌ندێك دوودلأ بووین و هه‌مان كاتیش له‌سه‌ر ڕاستی مێژوویى و ڕێزلێگرتنى سوورین له‌به‌ر ئه‌وه‌ى شتێكى دژواره‌ مێژوویه‌كى ته‌واو بۆ به‌غدیدا (گوندى بڕواداران) بنووسرێت كه‌ شانازى به‌ زۆرى ژماره‌ى كتێب و گوندى پیرۆزو گومه‌زى كڵیسه‌كانییه‌وه‌ ده‌كات.

لێره‌دا به‌ كورتی زانیارى نێو هه‌ر به‌رگه‌ى ده‌خه‌ینه‌ ڕوو:

یه‌كه‌مین به‌رگ له‌ 520 لاپه‌ڕه‌ پێكدێت، پازده‌ به‌ش له‌خۆده‌گرێت، یه‌كه‌م باسى شوێنى جوگرافی به‌غدیداو باوه‌ڕ هێنانى به‌ مه‌سیحیه‌ت له‌ سه‌ده‌كانى سه‌ره‌تاى مه‌سیحییه‌ت و ململانێ لاهووتییه‌كانى ده‌كات. دووه‌م باسى ئه‌و ناوه‌ زۆرانه‌ ده‌كات كه‌ شاره‌كه‌ى پێ ناوزه‌د كراون: (به‌غدیدا، بیت كودید، بیت كدد، بیت دیتا، قه‌ره‌قۆش ...تاد). ئه‌و به‌شه‌یش به‌ خشته‌یه‌ك به‌ ناوه‌كانى به‌غدیدا ته‌واوده‌كات. هه‌رچى به‌شى سێیه‌مه‌ ئه‌وه‌ باسى دانیشتووانى به‌غدیدا ده‌كات كه‌ له‌ نژادى سریانی ـ ئارامین، جگه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌كانى دیكه‌ كه‌ له‌ نژادى عه‌ره‌بی مه‌سیحی و زمانى شارۆچكه‌كه‌ ئارامی و سریانی سه‌وادى كه‌ شێوه‌ زارێكه‌ له‌ ئارامی و عبرانی فه‌له‌ستینه‌وه‌ نزیكه‌ كه‌ حه‌زره‌تى مه‌سیح قسه‌ى پێ كردووه‌، له‌گه‌لأ پێكهێنانى ماڵى به‌غدیدى و، خێزان و خانه‌واده‌كانى به‌غدیدا. سێیه‌مین به‌ش به‌ خشته‌یه‌ك به‌ ناوى خانه‌واده‌كانى به‌غدیدا به‌ پێى ئه‌لف و بێ كۆتایى پێ ده‌هێنێت. چواره‌مین به‌ش بۆ ئه‌و پیشه‌و كارانه‌ ته‌رخان كراوه‌ كه‌ له‌ كۆن و نوێدا له‌ به‌غدیدا پیشه‌و كاربوونه‌ وه‌ك كشتوكاڵى و دارتاشى و پزیشكى و ئاژه‌لأ به‌خێوكردن و شتى دیكه‌، هه‌روه‌ها شیكردنه‌وه‌یه‌ك له‌باره‌ى  جلوبه‌رگى پیاوانه‌و ئافره‌تانه‌. هه‌رچى پێنجه‌مین به‌شه‌ ئه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ یارى فۆلكلۆرییه‌ كه‌ زۆربه‌یان ئێسته‌ نه‌ماون. شه‌شه‌مین به‌ش له‌و كتێبانه‌ ده‌دوێت كه‌ له‌ كڵیسه‌كانى به‌غدیدا هه‌ن، چونكه‌ كڵیسه‌كان تا سه‌ره‌مێكى نزیكیش ته‌نیا سه‌رچاوه‌ى زانست و ڕۆشنبیرى بوون بۆ نه‌هێشتنى نه‌زانین و نه‌خوێنده‌وارى و له‌م ڕوانگه‌شه‌وه‌ به‌ده‌یان قوتابخانه‌ى كڵیسه‌یى كرانه‌وه‌و چه‌ند كارگه‌یه‌كى بچووك بۆ به‌رگ گرتنی كتێبه‌كان دروست كران و خۆشنووسى شاره‌زا ده‌ركه‌وتن ئه‌وانه‌ى هه‌واڵ و ده‌نگوباسى پێشینانیان له‌ناو كتێبه‌كانى دیكه‌ ده‌گواسته‌وه‌و له‌ناو ده‌ستنووسه‌كانى خۆیان ده‌ئاخنى، له‌وانه‌یش برسیه‌تى و نه‌خۆشى و قات و قڕى و به‌ستنی ئاوى ده‌چڵه‌و له‌گه‌لأ ئه‌وه‌یشدا ئازادى و دادپه‌روه‌رى و ئارامیشیان له‌یادنه‌ده‌چوو. ئه‌و بایه‌خدانه‌ى به‌و ده‌ستنووسانه‌ دراوه‌ چ له‌لایه‌ن تاكه‌ كه‌سان یان له‌لایه‌ن ئیكلیرۆس به‌غدیدییه‌وه‌. حه‌وته‌مین به‌ش باسى كۆچى كاره‌ساتاوى تكریتییه‌كان بۆ مووسلأ و ده‌وروبه‌رى ده‌كات له‌ كۆتایى سه‌ده‌ى ده‌یه‌مى زایینى به‌ هۆى ته‌نگ پێ هه‌ڵچنین ئایینی و تۆقاندن و باجی زۆره‌وه‌ له‌گه‌لأ ئه‌و كڵیسایانه‌ى تكریتییه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌دا دروستیان كردوون. هه‌رچى هه‌شته‌مین به‌شه‌ ئه‌وه‌ باسى ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌غدیدا چۆن چووه‌ته‌ ڕیزى كڵیسه‌ى كاسۆلیكییه‌وه‌ له‌ كۆتایى ساڵى 1579ز و سه‌ره‌تاى ساڵى 1580دا و ڕۆڵى دێر مار به‌هنام له‌ نزیك كردنه‌وه‌ى سریانی عیراق به‌ تایبه‌تى و له‌ نێوان كڵیسه‌ى ڕۆما، پاشان ڕۆڵى عه‌لمانییه‌كان به‌ ئافره‌ت و پیاوه‌وه‌ له‌ ڕووى بوونى به‌غدیدا به‌ كاسۆلێك، له‌گه‌ڵیشیدا باسى قه‌شه‌و مه‌تران و ئه‌سقوفه‌كانى به‌غدیدا ده‌كات پاش ئه‌وه‌ى شاره‌كه‌ بوو به‌ كاسۆلیك له‌وانه‌یش قه‌شه‌ حه‌ننا گۆرگیس كه‌ یه‌كه‌مین كاهینی خه‌ڵكى به‌غدیدایه‌ بووه‌ته‌ كاسۆلیك، هه‌روه‌ها قه‌شه‌ ئه‌قلیمس كه‌جۆ و ئه‌سقوف قۆرلس به‌هنام و مه‌تران تاوفیلۆس میخائیل یۆخنا هیدایه‌و ئه‌وانى دیكه‌. نۆیه‌مین به‌ش باسى دابه‌شكردنى كڵیسه‌كان و شت و مه‌كه‌كانیانه‌ له‌نێوان سریانه‌ ئه‌رسه‌زۆكس و كاسۆلیكه‌كان ساڵى 1839ز له‌ سه‌رده‌مى مه‌تران گریگۆریۆس عیسا مه‌حفووز مه‌ترانی كاسۆلیكى مووسلأ. ده‌یه‌مین به‌ش باسى داواكردنى به‌غدیدا ده‌كات كه‌ پشكی خۆى له‌ دادگه‌كانى عیراق پێ بدرێت ئه‌و داوایه‌ى 75 سالأ دریژه‌ى كێشاو داواكه‌ى له‌گه‌لأ جه‌لیلییه‌كاندا برده‌وه‌. یازده‌مین به‌ش باسى ئه‌و كاره‌سات و ماڵوێرانیانه‌ ده‌كات به‌ درێژایى مێژوو به‌سه‌ر به‌غدیدا هاتوون هه‌ر له‌ كۆتایى سه‌ده‌ى نۆزده‌یه‌مه‌وه‌ كه‌ له‌ناو دووتوێى ده‌ستنووس و پارچه‌ ڕوخامى زۆره‌وه‌ تۆماركراون. به‌شه‌كانى دوازده‌و سێزده‌و چوارده‌و پازده‌  باسى كڵیسه‌كانى به‌غدیدا له‌ مێژوو و ئه‌و ده‌ستنووسانه‌ى تێیاندا نووسراونه‌ته‌وه‌ كه‌ كڵیسه‌ى والده‌ الله مریه‌م و كڵیسه‌ى مار زینا و كڵیسه‌ى مار گۆرگیس و مار باكوس و كڵیسه‌ى بشمونى و حه‌وت كوڕه‌كه‌ى و ولعازرى مامۆستایان.

دووه‌مین به‌رگ له‌ چوارده‌ به‌ش پێكدێت له‌ دوو توێى 520 لاپه‌ڕه‌دا، به‌شى شازده‌و حه‌ڤده‌و هه‌ژده‌ ته‌واوكه‌رى كڵیسه‌كانى به‌غدیدان له‌ یه‌كه‌مین به‌رگ له‌و ڕووه‌شه‌وه‌ باسى كڵیسه‌ى مار گۆرگیس و مار یۆحنا بۆسنى و مار یه‌عقووب یان به‌یعه‌ى مار ئه‌ندراوس و وقرتایا یان دێر مار یۆحنا دێلمی یه‌ك به‌ دواى یه‌كدا ده‌كات. بیسته‌مین به‌ش باسى ژیانی مار یۆحنا دێلمی ده‌كات به‌پێى ده‌ستنووسه‌كانى دێر مار مه‌تى، یه‌كه‌میان ده‌ستنووسى مار به‌هنام به‌ هه‌ردوو زمانى كرشۆنی و عه‌ره‌بی، دووه‌ به‌پێى ده‌ستنووسه‌كانى به‌رته‌له‌ به‌ عه‌ره‌بی، سێیه‌م به‌ پێى ده‌ستنووسه‌كانى دێر مار مه‌تى و چواره‌م به‌ پێى تۆما المرجی. بیست و دووه‌مین به‌ش باسى مێژووى دێر مار قریاقۆس ده‌كات. بیست و سێیه‌مین به‌ش باسى ژیانی ڕاهب بوون و سیستمی به‌ ڕاهب بوون ده‌كات له‌ به‌غدیدا. له‌گه‌لأ ڕاهبه‌كانى به‌غدیدا له‌سه‌ده‌ى دوازده‌و سێزده‌دا. به‌شى بیست و چواره‌مین باسی دێرى راهبه‌ ئافره‌ته‌كان ده‌كات له‌ به‌غدیدا و ئه‌و زانیارییه‌ كه‌مه‌ى له‌باره‌یه‌وه‌ زانراوه‌ به‌ هۆى گێڕانه‌وه‌كه‌ى ئیبن ئه‌لعبری بووه‌ جا له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ناوى دێره‌كه‌ى نه‌هێناوه‌ واى كردووه‌ هه‌ندێك لایان وایه‌ دێر مار یۆحنا دێلمی یان دێر مار یۆحنا بۆسنی یان دێر مار قریاقۆس بێت. بیست و پێنجه‌مین به‌ش باسى ژیان و كارو نووسینه‌كانى مه‌فریان و مه‌ترانه‌كانى به‌غدیدا ده‌كات. بیست و شه‌شه‌مین ناوى سه‌رۆك كاهینه‌كان و لیستى ناوى كاهینه‌كانى به‌غدیدا ده‌هێنێت كه‌ بوون به‌ كاهین و خزمه‌تیان له‌ به‌غدیداو شارو گونده‌كانى دیكه‌ى سریان كردووه‌. به‌شه‌كه‌یش به‌ لیستێك به‌ ناوى كاهینه‌ به‌غدیدییه‌كان كۆتایى پێ ده‌هێنێت له‌ ده‌ره‌وه‌و ناوه‌وه‌ى به‌غدیدا. بیست و حه‌وته‌مین به‌ش به‌ درێژى باسى  سه‌رۆكه‌ مه‌ده‌نییه‌ مه‌سیحیه‌كان له‌ به‌غدیداو مووسلأ و به‌رته‌له‌ كرملیس ده‌كات. به‌پێى قسه‌ى نووسه‌ر (هه‌ر له‌ سه‌ده‌ى سێزده‌ به‌دواوه‌ گه‌واهی مێژووییمان پێگه‌یشتووه‌ زانیاریمان له‌باره‌ى سیستمی سه‌رۆكایه‌تى مه‌سیحییه‌وه‌ پێگه‌یشتووه‌. سه‌رۆكى مه‌سیحی عه‌لمانى كاروبارى گونده‌ مه‌سیحییه‌كان و ئه‌و شارانه‌ى به‌ڕێوه‌ ده‌برد كه‌ مه‌سیحییه‌كانیان تێدا له‌گه‌لأ موسوڵمانه‌كاندا ده‌ژیان. ناویشى هێناون. له‌ كاتێكدا بیست و هه‌شته‌مین به‌ش باسى مه‌قدسییه‌كانى به‌غدیدا به‌ ژن و پیاوه‌وه‌ ده‌كات له‌وانه‌ى سه‌ردانی شارى قودسیان كردووه‌ كه‌ زۆر جار خه‌ڵكى به‌غدیدا به‌پێ سه‌ریان لێ ده‌دا. له‌كاتى گه‌ڕانه‌وه‌شدا به‌ ئاهه‌نگگێڕان پێشوازییان لێ ده‌كرا. دووه‌مین به‌رگ به‌ بیست و نۆیه‌مین به‌ش كۆتایى پێ ده‌هێنێت كه‌ باسى ئه‌بره‌شییه‌ى دێر مار به‌هنام و به‌غدیدا ده‌كات له‌گه‌لأ ده‌قی په‌راوێزه‌كانى ده‌ستنووسه‌كانى به‌غدیدا و ده‌قى په‌راوێزه‌كانى ده‌ستنووسه‌كانى به‌یعه‌ى والده‌ الله مریه‌م له‌ به‌غدیدا ده‌كات.

سێیه‌مین به‌رگیش له‌ 574 لاپه‌ڕه‌ پێكهاتووه‌ بۆ ته‌واوكردنى په‌راوێزه‌كانى ده‌ستنووسه‌كانى به‌یعه‌ى والده‌ الله مریه‌م و ده‌قه‌كانى په‌راوێزه‌كانى ده‌ستنووسه‌كانى كڵیسه‌كانى به‌غدیدا و به‌غدیدییه‌كان پاشان ده‌قه‌كانى په‌راوێزه‌كانى ده‌ستنووسه‌كان و ئه‌و نووسینانه‌ى ناوى به‌غدیدایان تێدا تۆمار كراوه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌و ناوه‌وه‌ى به‌غدیدا. به‌رگه‌كه‌یش به‌ لیستی سه‌رچاوه‌كان كۆتایى پێ ده‌هێنێت.

له‌سه‌ر نووسین و خستنه‌ ڕوو: فه‌یحاْ  شه‌معون و لوئه‌ى به‌هنام