Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
......................بلاوکراوه‌کانى............................


له‌ رۆشنبیرى سریانیدا
د. سعدي المالح

 

له‌ رۆشنبیری سریانی.... به‌دواداچوونی ره‌خنه‌یى و ووتاره‌كان له‌ ناو زنجیره‌ی رۆشنبیری سریانی ژماره‌ (2) كه‌ له‌ لایه‌ن وه‌زاره‌تی رۆشنبیری حكومه‌تی هه‌ریًمی كوردستان - به‌رێوه‌به‌رایه‌تی گشتی رۆشنبیری وهونه‌ری سریانی له‌ هه‌ولێر په‌رتوكێك له‌ ژێر ناونیشانی (فی الثقافه‌ السریانیه‌... متابعات نقدیه‌ ومقالات) 2009 له‌ نووسینى د. سعدی المالح ده‌رچوو. 
په‌رتووكه‌كه‌ش له‌ دوو به‌شی پێكدێت، به‌شی یه‌كه‌می (به‌دواداچوونی ره‌خنه‌یی) بۆ نۆ چاپكراوی عه‌ره‌بی وئینگلیزی وروسی نێوان ڕامان وتۆێژینه‌وه‌ى مێژووی ورۆشنبیری وزانستی كه‌تایبه‌ت بوو به‌ رۆشنبیری و زمانى سریانی و ئه‌ده‌ب ومێژووی ولاتی بین النهرین. به‌ڵام به‌شی دووه‌می ده‌ ووتاری نووسراو له‌ بابه‌تی جۆراو جۆر له‌خۆوه‌ ده‌گرێت. 
وه‌ له‌ به‌شی یه‌كه‌می ئه‌م پێداچوونانه‌ دخوێنینه‌وه‌ (فرضیات ضعیفه‌ لكنها اقرب الى التصدیق) كه‌تیایدا باسی په‌رتووكی (المعتقدات اڵارامیة‌) له‌ نووسینى نووسه‌ری عیراقی (خزعل الماجدی) كه‌ تیایدا باسی پێكهاته‌ی په‌رتووكه‌كه‌ ده‌كات كه‌ پێكهاتووه‌ له‌ سێ به‌ش وهه‌ربه‌شێك تایبه‌ته‌ به‌ لایه‌نه‌ك له‌ شارستانی ئارامییه‌كان. 
وه‌ له‌ بابه‌تێكی تر له‌ ژێر ناونیشانی (الذهب والعاصفة‌) كه‌تیایدا نووسه‌ر باسی گه‌شته‌كه‌ى
(الیاس الموصلی) بۆ ئه‌مریكا ده‌كات كه‌ به‌ یه‌كه‌مین گه‌شتی رۆژهه‌لاتی عیراق بۆ جیهانی نوێدا ده‌ژمێرێت كه‌ له‌ به‌هاری ساڵی 1668 ده‌ستى پێكرد له‌ به‌غدا بۆ شام پاشان بۆ قدس وحلب پاشان ئه‌سكه‌نده‌رونه‌ وه‌ دواتر بۆ ئه‌وروپا له‌ رێگای بندقیه‌ كه‌ سه‌ردانی پاپا كردو هه‌روه‌ها شوێنه‌ پیرۆزه‌كانی به‌سه‌ر كرده‌وه‌، پاشان چۆته‌ فرنساوه‌ له‌گه‌ل مه‌لك لویس وه‌براكه‌ى (اولینانس) وسانت ئه‌ینیان كۆ بووه‌وه‌ و له‌ دوایدا چوو بۆ ئه‌سبانیا. 
وه‌ د. سعدی المالح به‌رده‌وامه‌ له‌ گێرانه‌وه‌ى به‌سه‌رهاتى گه‌شته‌كه‌ی دوایی به‌ ئاراسته‌ى ئه‌مریكای باشوورو ناوه‌ند ساڵی 1675، وه‌ رۆژهه‌لاتناسى روسی دووپات ده‌كاته‌وه‌ كه‌ (اغناطیوس كرتشوكوفسكی) ئه‌م گه‌شته‌ى به‌رز نرخاند وكه‌ كاریگه‌رییه‌كی گرنگی هه‌بوو له‌ ئه‌ده‌بى عه‌ره‌بی. 
وه‌ له‌ بابه‌تی (انقاذ اورشلیم فرضیات مبنیة على أوهام) كه‌تیایدا نووسه‌ر باسی (انقاذ اورشلیم) ده‌كات به‌ پێشنووسی رۆژنامه‌نووسی ئه‌مریكی كه‌ له‌ مونتریال نیشته‌ جێ بوو (هنری أوین) كه‌ به‌زمانی ئینگلیزی له‌ كه‌ندا ده‌رچووه‌ له‌ ساڵی 2002 كه‌ تیایدا نووسه‌ر هووڵ ده‌دات له‌ سه‌ر دووپات كردنی هاوپه‌یمانیه‌تى نێوان (عبرانی وئه‌فریقی) له‌ ساڵی 701 پێش زایینی، نووسه‌ره‌كه‌ له‌م بۆچوونه‌ جیاوازانه‌ پشت ده‌به‌ستێت به‌ سێ سه‌رچاوه‌ له‌ ته‌ورات كه‌ ئه‌وانیش (اسفار: اشعیا والملوك والاخیار) وه‌جه‌خت له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ش ده‌كات كه‌ ره‌شه‌كانى ئه‌فریقیا گه‌لى یه‌هودیان پاراست له‌ فه‌وتان و له‌ ناوچوون. لێره‌دا نووسه‌ر هه‌وڵ ده‌دات كه‌ بۆ چوونه‌كانی چیروكه‌كه‌ به‌ سه‌رچاوه‌ى مێژوویی ببه‌ستێه‌وه‌.
وه‌ له‌ توێژینه‌وه‌یه‌ك له‌ ژێر ناونیشانی ( اثر الكتابات البابلیة‌ في المدونات التوراتیة‌) كه‌ تیایدا نووسه‌ر باسی توێژینه‌وه‌ى ئاڵوگۆری نێوان یاسا و شه‌رعیه‌ته‌كان ده‌كات وجه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش ده‌كات كه‌ زۆربه‌ى ئه‌و لێكۆلینه‌وه‌انه‌ كه‌ باسی هه‌موو توێژینه‌وه‌و چیرۆك و داستان ومیپولوجیا عیراقی دێرین وه‌ تیشك دانه‌وه‌یان له‌سه‌ر ئه‌سفاری ته‌وراتى عبرانی ده‌كات وه‌ به‌ تایبه‌تى
(داستانی گلگامش وچیرۆكی خلیقه‌) وهی تر، بێ ئه‌وه‌ى نزیك ببێته‌وه‌ له‌ یاسا و شه‌رعیه‌ته‌كان. 
وه‌ له‌ میانی رامانی (وداعاً بابل) كه‌ نووسه‌ره‌كه‌ى (نعیم قطان) نووسه‌ر چه‌خت ده‌كات كه‌ ئه‌م رامانه‌ یه‌كێكه‌ له‌ قوناغه‌كانی گرنگ له‌ مێژووی عیراق هاوچه‌رخ ئه‌ویش كه‌ قوناغی چله‌كانه‌
كه‌ پڕه‌ له‌ لێقه‌ومانی سیاسی وكۆمه‌لایه‌تی به‌رچاو، كه‌ جێى په‌نجه‌یان دیاره‌ له‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگای عیراق له‌ وه‌ختی خۆیدا. 
وه‌ ڕامانه‌كه‌ هه‌ر وه‌كو د. سعدی المالح ده‌ڵێ كه‌زۆر نزیك له‌ به‌سه‌ر هاتی ژیان نووسه‌ر له‌ ساڵانی حه‌وت یان هه‌شتی كۆتایی پێش ئه‌وه‌ى له‌ عیراق ده‌ربچێ به‌ره‌و فرنسا بڕوات بۆ خوێندن، وبه‌رواردی كرد له‌ مینای به‌یه‌كگه‌یشتنی ویه‌كتربین له‌ گه‌ڵ ڕامانی (الخروج من العراق) له‌ نووسینى
(اسحق بارموشیه‌) نووسه‌ری جوله‌كه‌ی عیراق. وه‌ نووسه‌ر رامانه‌كه‌ی نمایشی كرد له‌ میانی هه‌ندێك رووداو راستیه‌كانی مێژوویی كه‌ له‌سه‌ر ئه‌مانه‌ بابه‌ته‌كه‌ی بنیات نا، بێجگه‌ له‌وه‌ى هه‌ندێ هه‌لوێستی تاكی وكه‌سایه‌تی كه‌له‌ رامانه‌كه‌ ده‌رچوو باڵی كێشا بۆ نه‌وه‌ى كه‌مه‌نه‌ته‌واتیه‌كه‌ یان ئایینه‌كه‌ یان نه‌ته‌وه‌كه‌ یان شاره‌كه‌. وه‌ د. المالح جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ چوارچێوه‌ى هونه‌رى ده‌رچوو بۆ چوار چێوه‌ى مێژووی – كۆمه‌لایه‌تى وه‌ ئه‌مه‌ی سالماندیه‌ هه‌ندێ نموونه‌ چونكه‌ هه‌ندێ له‌و ڕاستیانه‌ كه‌ هاتووه‌ دووره‌ له‌ واقیع له‌ میانی مێژووى كۆن ونوێ دا. 
به‌ڵام په‌رتووكی (الاصول السومریه‌ للحچاره‌ المصریه‌) له‌ نووسینی اوستن وادل، د. المالح چه‌خت
له‌سه‌ر ئه‌وه‌ده‌كات كه‌ گه‌یشتووته‌ ده‌رئه‌نجامی به‌هێز كه‌ تێگه‌ یشتوویی مێژوویى بۆ ناوچه‌كه‌ سه‌ره‌و ژێری ئه‌كات، كه‌ پیتووكه‌كه‌ دوو بۆ چون به‌ شێوه‌ى دوو پرسیاری بنه‌ره‌تی ده‌خاته‌ رووكه‌ وه‌ڵام دانه‌وه‌یان نادیاره‌ له‌ مێژوو مصری هه‌ر له‌ رۆژانی (هیرودتس) ئه‌وانیش نه‌مانه‌ن: نه‌بوونی به‌ ڵگه‌ به‌ تایبه‌ت زنجیره‌ى كاتی مێژووى فه‌راعینه‌یه‌كه‌مان وه‌ دووه‌میان: سه‌رچاوه‌ى ره‌گی شارستانیه‌تى مصری دێرێن، ئایا ئه‌وه‌ ناو خۆیی بوو یان له‌ ده‌ره‌وه‌ سه‌رپێژاوه‌. 
وه‌ له‌ په‌رتووكی (عندما خلق انى السما‌ء) كه‌ له‌ رووسیا له‌ ساڵی 1999 ده‌رجووه‌ ئه‌ویش هه‌رده‌كو د.سعدی المالح ده‌ڵێ توێژینه‌ ده‌یه‌كی شیكه‌ره‌وه‌ى درێژ به‌ خوه‌گرتووه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌ده‌بی سومه‌رى وبابلی وئاشووری له‌ عیراقی كۆن وه‌هه‌روه‌ها درێژه‌ به‌ ووته‌كه‌ى ده‌دات ده‌ڵێ: كه‌ ئه‌م كتێبه‌ یه‌كه‌مین سه‌رچاوه‌كی سه‌ربه‌خۆیه‌ وه‌به‌و گرنگیه‌ كه‌ له‌ رووسیا ده‌رده‌چێت وه‌ هه‌تا ئه‌مرۆكه‌. 
هه‌روه‌ها د. سعدی المالح له‌ كاتی كه‌ ڕامانی (حیاة بي) پێش كه‌ش ده‌كات كه‌ به‌ ڕامان یه‌كبوونی ئایینی وئیمان داری به‌خوا ده‌ژمێردرێت. 
وه‌ له‌ بابه‌تێكی كه‌له‌ گۆڤاری عشتار كه‌ له‌ كه‌ندا ده‌رئه‌چوو تێبینی نووسیوه‌ ده‌رباری به‌ره‌و پێش بردنی به‌ڵكه‌ى هه‌ندی فراوان ده‌رباری شارستانیه‌تی شیوه‌ رافدین. 
ئه‌مه‌ و به‌شی دوومه‌ی كتێبه‌كه‌ ده‌ ووتاری به‌ خوگرتبوو له‌ بابه‌تی چۆارو چۆر كه‌ بلاًوى كرد بووه‌وه‌ له‌ زۆر له‌ ناوچه‌ى ئه‌لیكترونی وگۆڤاری وه‌رزیان ورۆنامه‌كانی عیراق وبیانی وله‌ ناویاندا نووسیویه‌ى ده‌رباری (زمان و رۆشنبیری) له‌ پله‌ى یه‌كه‌م وه‌ ئه‌م پێشنیاره‌ى كردوه‌ كه‌ ده‌ڵێ باده‌ست یكه‌ین به‌ یه‌كگرتمان له‌ میانی زمان و رۆشنبیری له‌ سه‌رتاوه‌ ئینجا هه‌نگاوى تر بنێین. 
هه‌روه‌ها بابه‌تێكی نووسیوه‌ له‌ ژێر ناونیشانى (یا اهل البصرة‌ یا اهل الطیبه‌ والفكر والتسامح) كه‌تیایدا بانگهێشتی بۆ ده‌نگ به‌رزكردن دژی ئه‌و تاوانانه‌ گه‌ورانه‌ كه‌به‌ سه‌ر نه‌وه‌ى گه‌له‌كه‌مان (كلدان سریان ئاشووری) هات له‌ وێه‌وه‌. تا وه‌كو نیشتمان به‌ گشتی له‌ به‌سره‌ به‌تایبه‌تى ڕزگارى بێ له‌ خراپه‌ركارى و ده‌مارگێڕى، هه‌تا كو ئه‌م وێنه‌یه‌ له‌ شاره‌كانى ترى عیراق دووباره‌ نه‌بێته‌وه‌، جگه‌ له‌ ووتاری گرنگی تر كه‌ده‌رباره‌ى ئێش وئازاری گه‌له‌كه‌مان ده‌دوێ وه‌ كو (الخالدیه‌ ام عشتار؟) (وفی رثاء سینما صلاح الدین) (متى یعود الموارنة الى جذورهم السریانیة) و(شربل... اله اربل) و (لغة‌ المسیح لاتزال لغة‌ مفعمة‌ بالحیاة) (ناصر یوسف سلاماً) و(این خصوصیة‌ عنكاوا) و (اعتذار) لێبوردیه‌یى كه‌ ئه‌ویش هونراوه‌یه‌كی ناسكه‌ كه‌ له‌ چڵه‌ى خوا لێخوشبوو (ثائر حنا صلیوا) نووسراوه‌. 
وه‌ له‌ كۆتاییدا كتێبی (فی الثقافه‌ السریانیة‌.... متابعات نقدیة‌ ومقالات) كه‌ له‌ (152) لاپه‌ره‌ پێكدێت به‌ قه‌باره‌ى ناوه‌ندی، تابلۆیه‌كی پانورامای كه‌خوێنده‌وار ئه‌گه‌ر ده‌ستی كرد به‌ خوێندنی به‌جێ ناهێلی تاكو رسته‌كانی كوتایی، پێكهاته‌كه‌ى به‌ چێژه‌ راستیه‌ نیشتووه‌كان ده‌یجوولێنیێ وه‌ پێشنیاره‌كان گرنگی و به‌ توانان په‌یوه‌ستن به‌ توێژینه‌وه‌ى زانستی ئه‌كادیمی له‌ پێناو به‌ره‌و پێشخستنی كاری رۆشنبیری به‌رو باش.

 

نمايشکردنى کتيب : د. بهنام عطالله
وه‌رگێران:موكه‌ره‌م تاله‌بانی