Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
.............ليکۆلينه‌وه‌لان و تويژنه‌وه‌کان.............

زمان و ئه‌ده‌بياتی سريانی

ب. هاريس كوپر

وه‌گێراوه‌ له‌ زمانی ئيگليزی بۆ سه‌ر زمانی كوردی
Journal of Sacred Literature, New (Series4) vol.2 (1863) pp. 75-87
وريا أحمد رشيد
باوان أصغر طالب
بابه‌تی ئه‌م ووتاره‌ بۆ ئه‌وه‌ نييه‌ كه‌ به‌ قووتابيه‌كان بلێ هه‌رشتێك كه‌ پێشتر نه‌زانراوه‌ ده‌رباره‌ی زمان و ئه‌ده‌بی سريانی، به‌ڵكو ئامانج ئه‌وه‌يه‌ كه‌ باس زيره‌كی ئه‌وانه‌ بكات كه‌ بايه‌خ ده‌ده‌ن به‌و بابه‌ته‌ به‌ڵام نه‌يان خوێندووه‌. بۆ ئه‌مانه‌ له‌وانه‌يه‌ به‌ زانياری يه‌كی كه‌م بخوێندرێت له‌ به‌شه‌ك له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی جێگای داخه‌وكاراده‌يه‌ك ئاشكراشه‌ وه‌ هيوادارين كه‌ هه‌ندێ شت بووترێت كار له‌ هه‌ندێك بكات به‌تايبه‌تی ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ووردی وزياتر تاقيان كردۆته‌وه‌ له‌ بوارێك كه‌ داوای لێده‌كات بۆ خه‌ڵاتێكی ده‌ستكه‌وت هاتوو.
سێ يان چوار جۆر هه‌يه‌ به‌تايبه‌تی بۆ ئه‌وانه‌ی كه‌ نابێ قه‌ره‌بوونه‌كرێنه‌وه‌ به‌ خوێندنی ئه‌ده‌بی سريانی وه‌ ده‌بێت باسيان بكه‌ين كه‌ ئه‌مانه‌ كێن وه‌ بۆچی ئه‌وهان. زمانی سريانی نزيكه‌ له‌ زمانی عبری وه‌زانياری وورد يارمه‌تی ئه‌وه‌ دان كه‌ به‌شێوه‌يه‌كی فراوان زياتر له‌و ووشه‌ و زاراوانه‌ تێبگه‌ين له‌ ئينجيلی عيبری ئه‌مه‌ش سرود مه‌نه‌ی يه‌كی تايبه‌تی  هه‌يه‌ بۆ راسته‌وخۆ يانه‌ی په‌يوه‌ندی رێزمان و ووشه‌سازی، ئه‌گه‌ر به‌هه‌ر شێوه‌يه‌ك به‌ كارهێنانی سريانی به‌نرخه‌ بۆ قووتابيانی (عبری) ئه‌وا له‌وانه‌يه‌ زۆر زياتر بۆ ره‌خنه‌ گرانی (New Testament)  .
گديكه‌كانی (New Testament) به‌شێوه‌يه‌كی فراوان كرا پێكراوه‌ به‌ زاراوه‌ی ئارامی و سريانی وه‌ تێكسه‌كه‌ی ژماره‌يه‌ك له‌ ووشه‌ و زاراوه‌ی سريانی وه‌رنه‌گێڕاو ده‌گرێته‌وه‌ ، له‌وه‌شدا كۆپی سكريپتی سريانی زۆر گرنگه‌ بۆ باسكردن و ئاشكرا كردنی ژماره‌يه‌ك له‌ باسه‌ ئالؤزه‌كان و ئه‌و ووشه‌ وه‌رنه‌گێراوانه‌ی كه‌ له‌ زمانی سريانی دا هه‌يه‌. شتێكی زۆر نیيه‌ ئه‌گه‌ر بووترێ زانياری كه‌م له‌ زمان و چاپی سريانی شتێكی زۆرنييه‌ ئه‌گه‌ر بووترێ زانياری كه‌م له‌ زمان و چاپی سريانی شتێكی پێويسته‌ وبنه‌ره‌تی يه‌ بۆ ره‌خنه‌گر وه‌ هی تێكستی گريكی و عبری.
ئه‌وانه‌ی كه‌ هيوا خوازن خۆيان ته‌رخان بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی نيشتمانی وزانياريان هه‌بێت له‌ بيردۆزه‌ ئاينيه‌كان وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی گرنگی كڵێسایی وه‌ربگرن ده‌بێت سريان بخوێنن . ئه‌وه‌ی ميدانێكی به‌نرخ بۆ ماوه‌يه‌كی به‌ نرخ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئاگايان له‌ خوێندنی ئه‌م بابه‌ته‌ هه‌يه‌ وه‌ به‌تايبه‌تی كه‌ميش.
ليكۆرجيای كۆن وه‌ ژماره‌يه‌كی باش له‌ كاره‌ ليتۆرجيه‌كاوه‌ له‌و زه‌مانه‌ ببينن، به‌تايبه‌تی له‌ شێوه‌ كۆنه‌كانی ژماره‌يه‌كی زۆر له‌ (ته‌راتيل) سريانی هه‌يه‌ كه‌ كۆنيه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نزيك كۆنی گريكه‌كان ولاتين، يان به‌ لايه‌نی كه‌مه‌وه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ كاتی (Ephraem Syrus)  به‌ گوێره‌ی برياره‌كانی (Deerees of couneils) ده‌توانين بڵێن كه‌ ده‌ستنووس كۆن هه‌بووه‌ وه‌كو نووسراوه‌كان سريانی.
كه‌ بڕيار و تێبينييه‌كانی ئه‌و كات له‌ خۆده‌گرێت، ئه‌م جۆره‌ به‌يارانه‌ هه‌ندێ جار  جێی بايه‌خدانی تايبه‌تن وه‌ زۆر جار خوێندنی تايبه‌ت و گرنگ پێش كه‌ش ده‌كات.
قووتابيانی مێژووی كه‌نه‌سی بێ هيوانابن له‌م مێژووه‌دا چونكه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ندێ له‌ نووسه‌ره‌ سريانيه‌كان كه‌ تا ئێستا ناويان هه‌يه‌ وه‌ بۆ مێژوو نووسانيش جياواز ی وگۆرانكاری هه‌ست پێكنراو ده‌بينرێت، هه‌ڵبه‌تا مێژووی زمان به‌شێوه‌يه‌كی سه‌ره‌كی يه‌ مه‌سيحيه‌، به‌ڵام هه‌ندێ پاشماوه‌ی كلاسيكی (lore) هه‌يه‌ وه‌ هه‌روه‌ها وه‌گيراوه‌كانی (Treatise) كه‌ كه‌متريان زياتر بايه‌خ ده‌ده‌ن به‌ فه‌يله‌سووفه‌كان و كه‌سانی تر. 
له‌وكاته‌دا، بێ گومان شتێكی  حه‌ز لێ نه‌كراوه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ی كات و به‌هره‌يان هه‌يه‌ ده‌بێت تاراده‌يه‌كی باش بابه‌ته‌كانيان له‌م سه‌رچاوه‌ پڕ به‌رهه‌مه‌ وه‌ربگرن وه‌ به‌كه‌سانی تريش بڵێن  كه‌ به‌ده‌ستيان هێناوه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا  ئێمه‌ به‌ردوام ده‌بين بۆ گه‌يشتن به‌و به‌ڵێنانه‌ی كه‌ داومان له‌سه‌ره‌تای ئه‌م بابه‌ته‌دا. زمانی سريانی ته‌نها له‌ سوريا قه‌سه‌ی پێ نه‌ده‌كرا، چونكه‌ هه‌روه‌ها له‌ قه‌زای دوور (Asander) وه‌ زۆربه‌ی اپشماوه‌ ئه‌ده‌بی يه‌كه‌ی به‌سريانی نه‌نووسرا بوو له‌و رۆژانه‌دا به‌شێوه‌يه‌كی مۆدێرن له‌سه‌ر سنووری ده‌رياچه‌ی أورميا له‌ باكووری رۆژئاوای ئێران ديار ده‌كه‌وێت.
هۆيه‌ك هه‌يه‌ بۆ ئه‌وه‌ی وا بير بكرێته‌وه‌ كه‌ سريانی بوونی هه‌بێت به‌ درێژای ده‌ريای ناوه‌راست و شاخه‌كانی كوردستان وه‌ له‌ لايه‌ن عه‌ره‌به‌كان و ميديه‌كان، ئه‌م زمانه‌ يه‌كێكه‌ له‌وانه‌ی كه‌ناسراون (Shemitic) به‌ڵام به‌ته‌واوه‌تی نا. زۆربه‌ی ديالێكته‌كانی (Shemitic) به‌ يه‌كچوونی به‌ هێوايان هه‌يه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی له‌وانه‌يه‌ له‌ ژێر به‌ش و بابه‌تی جياواز دابه‌ش بكرێن له‌وانه‌ش عبری، سريانی سابيان، هتد. سريانی له‌ يه‌كێك له‌ دوو گرنگترين به‌شه‌كانی ده‌ژمێردرێت كه‌ (Aramiz) بۆيان دابه‌ش ده‌كرێت: رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ندێ جار به‌ (Aramiz) رۆژئاوای ناو ده‌برێت، ئه‌و جياوازيه‌ گونجاو ونزيكه‌ ئه‌گه‌ر يه‌كسان نه‌بێت وه‌ ده‌تواندرێت به‌كاربهێنرێت بۆ چه‌سپاندووی زياتر، ئه‌م دووبه‌شه‌ی ناوده‌نێن به‌ سريانی و كلدانی وه‌ ناتواندرێت سنووری جوگرافی ئه‌م دوو زمانه‌ له‌ نيشان بكرێت، هه‌رچه‌نده‌ پێشتر تێبينی فراوان بوونی گه‌وره‌ی سريانمان كرد وه‌ له‌وانه‌يه‌ ئه‌وه‌ سنووردار بكرێت له‌ ژێر (Nestonzere) كه‌ له‌ لايه‌ن پياوه‌ ئاينيه‌كانه‌وه‌ به‌درێژای (Mount Taery)  تا هيندستان و ناوه‌ڕاستی و ناوه‌راستی چين چووه‌.
هه‌رچه‌نده‌ زمانه‌ سامييه‌كان له‌ يه‌ك نزيكن، به‌ڵام چه‌ندين ئه‌لفابێتييان هه‌يه‌، ئه‌م ئه‌لفابێتانه‌ ئه‌سڵێكی هاوبه‌شيان هه‌يه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ به‌ستراونه‌ته‌وه‌ به‌ ئه‌لفابێتی گريكی و رۆمانی، كه‌ له‌وانه‌يه‌ رێگای بازرگانه‌ فينيقيه‌كانه‌وه‌ گوازرابێته‌وه‌ بۆ رۆژئاوا و له‌وێوه‌ له‌گه‌ڵ تێپه‌رينی كاتدا گۆرانی به‌سه‌ر داهاتبێت، سه‌رهه‌ڵدان و گه‌شه‌سه‌ندن و لق لێبوونه‌وه‌ی ئه‌م ئه‌لفابێتانه‌ بابه‌تێكی سه‌ره‌نجراكێشه‌ به‌ڵام ناتوانين لێره‌دا لێيبكۆڵينه‌وه‌ ناشتوانين باسی جياوازييه‌ تايبه‌تيمه‌نديه‌كانی ئه‌لفابێتی سامی بكه‌ين له‌ ڕووی ژماره‌ و فۆرم و به‌هێزی پيته‌كانه‌وه‌.

به‌رده‌وام وتراوه‌ كه‌ كلدانی و سرايانی ته‌نيا له‌ ڕووی پيته‌كانه‌وه‌ له‌يه‌ك جياوازن، ئه‌مه‌ بۆ زۆر ووشه‌ی تاك ڕاسته‌ به‌ڵام بۆ زمانه‌كان هه‌ڵه‌يه‌، به‌ته‌نيا گه‌ڕانه‌وه‌يه‌ك بۆ به‌شه‌ كلدانييه‌كانی عه‌هدی كۆن ئه‌و قسه‌يه‌ی ئێمه‌ ده‌سه‌ڵمێنێ، خوێنه‌ر يه‌كسه‌ر تێبينی ئه‌وه‌ ده‌كا كه‌ ته‌نها تۆمار نه‌كراون به‌ڵكو له‌ ڕاستيدا له‌سريانييه‌وه‌ وه‌رگێردراون. وه‌ك هه‌ر به‌شێكی تری ئينجيل.

ئێمه‌ هه‌ندێجار گوێمان له‌و پرسياره‌ ده‌بێ كه‌ زمانی سريانی كه‌ی بۆ يه‌كه‌مين جار سه‌ريهه‌ڵدا؟ ئه‌مه‌ پرسيارێكی ناسروشتی نييه‌، به‌ڵام پێشنيار كردنی ئاسانتره‌ له‌ يه‌كلاييكردنه‌وه‌ و وه‌ڵامدانه‌وه‌ گه‌ر بگه‌رێينه‌وه‌ بۆ مێژووی پيته‌كانی كتێبی (سفر التكوين)، ئه‌وا به‌بێ دوو دڵی ده‌ڵێين حه‌ڤده‌ سه‌ده‌ پێش مه‌سيح، لابانه‌ سريانييه‌كان ديالێكتێكيان قسه‌ پێده‌كرد كه‌ جياوازبوو له‌وه‌ی يه‌عقوب، چونكه‌ له‌ (سفر التكوين 31) 47 بۆماده‌ ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ لابان به‌ (كۆمه‌ڵه‌ی شاهيد) يان وتووه‌ (جه‌گار سه‌هادوثا)، به‌ڵنياييه‌وه‌ ده‌كرێ ئه‌م ووشانه‌ سريانی يان كلدانی بن.
به‌گوێره‌ی بزوێنه‌ به‌كارهاتووه‌كان جاكۆب پێياندوه‌ت (گا – ليد) كه‌ عيبرييه‌. (جه‌گار سه‌هدوثا)ی لابان نيشانيده‌دا كه‌ له‌ زه‌مه‌نێكی زۆر كۆندا جياوازی نێوان عيبری و ئارامی ديار و نيشانكراو بووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی داخوا لقلێبوونه‌وه‌ی دواتری ديالێكته‌كان بۆته‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی زمانی سريانی ئه‌وه‌يان ناتوانرێ بزانرێ. سه‌ره‌تا جێماوه‌كانی ئه‌م زمانه‌ كه‌ ئێستا بوونی هه‌يه‌ به‌ نزيكه‌یی يان به‌تواوی دوای سه‌رده‌می مه‌سيحييه‌ت بووه‌، هه‌موو ئه‌وه‌ش كه‌ نووسراوه‌ته‌وه‌ وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێ به‌ پێنووسی نووسه‌ره‌ كريستانيه‌كان بووه‌، ئه‌وه‌ راسته‌ كه‌ ترادسيۆنه‌ له‌ناو سيريانه‌كان خۆياندا كه‌چه‌ند به‌شێكی عه‌هدی كۆن وه‌رگێرانه‌كانی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می سوله‌يمان خۆی، به‌ڵام ئه‌مه‌ هيچ شێوه‌يه‌ك جێبه‌جينابێ به‌سه‌ر ئه‌و كۆپييه‌ ناسراوه‌ سريانيه‌ی ئێستا هه‌يه‌ و پێيده‌وترێ (پيشيتۆ)، كه‌نيشانه‌ی سه‌رده‌مێكی دواتری كريستيانی پێوه‌يه‌، له‌كاتی قسه‌ كردن له‌ باره‌ی نيشانه‌ی كۆنی ئه‌م زمانه‌ كه‌ه‌ ده‌ستنووسه‌كانی ته‌يبه‌ وپالميرا، كه‌ هه‌رچه‌ند به‌ پيتی هسه‌ير نووسراون به‌ڵام به‌ سريانييه‌كی پاراو نووسراونوته‌وه‌، كۆنترينی ئه‌و ده‌ستنووسانه‌ ده‌گه‌ڕيته‌وه‌ بۆ ساڵی 40 زاينی و نوێتريشيان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ  258 زاينی. زمانی سريانی له‌سه‌رتاكانيدا چه‌ندين شێوه‌ نيشاندابێ، بايه‌ر له‌ كتێبه‌كه‌ی (له‌خه‌تی 19 ناوه‌كه‌ هه‌يه‌ له‌ په‌ره‌گرافی كۆتایی): سێ ديالێكتی زمانی سريانی هه‌بووه‌، وه‌ك گريگۆريۆس بار هيبرايۆس مالاتانسيس پێمانده‌ڵێ:
1-     يالێكتێكی ڕاقی ئارامی كه‌ له‌ ميزۆپۆتاميا و ئيديسا وكارهس به‌كارهاتووه‌.
2-    ئه‌و ديالێكته‌ له‌فه‌له‌ستين و له‌ لايه‌ن دانيشتوانی لوبنان وديمه‌شق به‌كارهاتووه‌.
3-    ئه‌و ديالێكته‌ی كه‌ شێواتر و ناپاراوتره‌، كلدانيه‌كانی نه‌باتيان چيانشينه‌كانی ئاشوور وبتپه‌رسته‌كانی ئه‌ريخ و به‌كاريان هێناوه‌.


به‌گوێره‌ی بۆ چوونی ئيرنست ڕێنان طبۆ گه‌ڕان به‌دوای ئه‌سڵی سريانی ده‌بێ له‌ ئه‌ده‌بی كلدانی بگه‌رێين و ئه‌و ئه‌ده‌به‌ش هيچ نييه‌ جگه‌ له‌ ته‌واوكاری ئه‌ده‌بی نه‌باتيان"  له‌ ڕووی سه‌رچاوه‌ و پيته‌وه‌ بتپه‌رستی بوو وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌مه‌ كريستيانی بوو. موسای خۆرينی نموونه‌يه‌ك ده‌هێنێته‌وه‌ له‌ كاری مار عه‌باس كاتينا، كه‌ 150 ساڵ پێش زاين مێژووی ئه‌رمينيايی به‌گريكی وسريانی نووسيوه‌، به‌ڵام ئاشكرايه‌ كه‌ ناتوانين پشت به‌م قسه‌يه‌ ببه‌ستين چونكه‌ مار عه‌باس كه‌تينا نازناوێكی كريستيانييه‌، به‌ڕازيبوونی گشتی ئه‌كاديمييه‌كان كه‌ كۆنترين پاشماوه‌ی ئه‌و زمانه‌ له‌ فۆرمێكی ئه‌ده‌بيدا بريتييه‌ له‌ وه‌رگێرانه‌ پيرۆزه‌كانی ئينجيلكه‌ به‌ پيشيتۆ ناسراوه‌ و عه‌هدی كۆنی به‌ زمانی عيبری له‌ خۆ گرتووه‌ و عه‌هدی نوێشی به‌ زمانی گريكی له‌ خۆ گرتووه‌، له‌به‌ر كۆمه‌ڵێك هۆكار ئێمه‌ وايداده‌نێين كه‌ هه‌ردوو وه‌رگێرانه‌كه‌ی عه‌هدی كۆن و نوێ له‌ لايه‌ن كريستيانه‌كانه‌وه‌ كراوه‌، ناشتوانين بزانين كه‌ی جێبه‌جێكراوه‌، به‌ كۆن زانراوه‌ وه‌ك سه‌رده‌می ئيفرايم سيره‌س كه‌ له‌ ناوه‌راستی سه‌ده‌ی چواره‌مدا هه‌بووه‌. ئێمه‌ به‌شێكی زۆری ئه‌و وه‌رگێرانه‌مان خوێنده‌وه‌ له‌ هه‌ردوو عه‌هدی كۆن و نوێدا و ده‌بێ بڵێين كه‌ به‌ڵگه‌ی ناو ده‌قه‌كان هه‌ن كه‌ دياريده‌كه‌ن كه‌ كاری سه‌رده‌مێكی دی بووه‌، به‌ڵام ئه‌و جياوازييانه‌ی له‌ ده‌قه‌كاندا هه‌يه‌.
پێشنيازهی ئه‌وه‌ ده‌كا كه‌ له‌ لايه‌ن كه‌سی جياواز و له‌ شوێنی جياوازدا كراون، له‌ هه‌موو گريمانه‌كاندا ئه‌م ده‌قه‌ پيرۆزه‌ له‌ كاتێكی دره‌نگتر له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی يه‌كه‌م يان ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی دووه‌می پاش هاتنی مه‌سيح نه‌بووه‌.
كه‌ زۆر پێش ئه‌و كاته‌ بووه‌ كه‌ هيچ ده‌قێكی  تری ئينجيلی ته‌واو كه‌ له‌ ئێستادا بوونی هه‌يه‌، دوو تا سێ سه‌رچاوه‌ی گرنگ هه‌ن له‌ باره‌ی ئشه‌م بابه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ده‌ی دووه‌می زايينه‌وه‌ن، كه‌ يه‌كێكيان پارچه‌يه‌كه‌ كه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ميليۆتی سارديس، كه‌ له‌ ريليكوای رۆث چاپكراوه‌ كه‌ ئاماژه‌ به‌ ده‌قێكی سريانی سفر التكوين كراوه‌. سه‌رچاوه‌يه‌كی دی نوسێنێكه‌ كه‌ ناوی جه‌ستێن مارتيری به‌سه‌ره‌وه‌يه‌ و باسی ده‌قێكی سريانی مه‌زاميره‌كان ده‌كا.
يوسابيس باسي هيجيسپوس ده‌كا كه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ساڵی 170 زاينی و كه‌نموونه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ له‌ ئينجيلی سريانی.
ئه‌مانه‌ هه‌رچۆنێك بێت نابێت كاريگه‌ريان له‌سه‌رمان هه‌بێت، به‌رزيه‌كی و گه‌وره‌یی وه‌رگێرانی (Biblical Mss)ی كۆن له‌ مۆزه‌خانه‌ی نيشتمانی دا بتوانين ببين به‌ خاوه‌نی چاپێكی زياتر باوه‌رپێكدا وباشتر له‌وه‌ی كه‌ تاكو ئێستا هه‌يه‌.
پێده‌چێت ته‌واو بێت كه‌ به‌ شێوه‌يه‌كی راسته‌وخۆ ئاماژه‌ به‌ به‌ره‌و كه‌مبوونه‌وه‌ی نامۆيانه‌ی پاشماوه‌كانی هه‌رچوار به‌شی گۆسپيل بكرێت له‌و كاته‌وه‌ كه‌ چاپ كراوه‌ لای حۆزه‌ره‌وه‌كه‌ی به‌ناو (Canon Carefon). ئه‌م شته‌ كه‌له‌پوريانه‌ كه‌ له‌ لايه‌ن سه‌رووتاره‌كه‌ی زياد كراوه‌ ده‌بوايه‌ به‌شێك بووايه‌ له‌ كۆچی يه‌ كۆنه‌كه‌ی (Peshito)  له‌ م بڕياردانه‌دا خه‌ڵكانی تر به‌ روونی ره‌زامه‌نيان پيشانداوه‌، به‌ڵام تاقيكردنه‌وه‌يه‌كی ووردی كتێبه‌كه‌ وای له‌ هه‌ندێك كردووه‌ كه‌ ft هی رۆژانی دواتره‌، وه‌ هه‌روه‌ها هه‌وڵی يه‌كێك  پيشان ده‌دا كه‌ ويستوويه‌تی پێداچوونه‌وه‌ به‌چاپه‌ ساده‌ كۆنه‌كان دا بكات.
به‌شێوه‌يه‌ك كه‌ چيتر دژايه‌تی گه‌واهی نووسه‌رانی سريانی بۆ سوودی (Peshito) نه‌كات وه‌كو كۆنترين چاپ. ئه‌م بۆچوونه‌ پاساو بۆ هاتووه‌ زياتر له‌ شێوه‌ی ناوه‌كی تێكسته‌كه‌ به‌ ديار ده‌كه‌وێت وه‌ پشتگيری نامۆی لێ ده‌كرێت له‌ لايه‌ن كاروه‌كانی Adler له‌ چاپی سيريانی گه‌واهی  نوێكه‌ له‌ ڤاتيكان MS ی كۆپی دۆزيه‌وه‌ مێژووه‌كه‌شی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی شه‌شه‌می زاينی ئه‌مه‌ش خوێندنه‌وه‌ی چونه‌يه‌كی پيشانده‌دات له‌ گه‌ڵ Cureton's recension جا له‌به‌ر ئه‌مه‌، ئێمه‌ پێويسته‌ Peshito به‌بێ مشتومر كردن به‌باشترين به‌جێ بهێڵن وه‌ له‌ هه‌مان كاتدا سوپازگوزاربين. له‌به‌رامبه‌ر دۆزينه‌وه‌كانی به‌رهه‌مه‌ به‌چاپ گه‌يشتووه‌كانی reverend canon  باوێكی زۆر كۆن كه‌ نووسراوه‌ له‌ كاته‌كانی نێردراوه‌یی وه‌ سه‌رده‌می.
(Abgar Hchomo) يان (Black)، به‌ ناويشانی سه‌ره‌تای فه‌له‌ له‌ ئه‌ديسا، كه‌وا پێده‌چێت زمانی سيريانی به‌كارهاتبێت سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌نها زمان نه‌بووه‌ له‌وكاتدا، ئه‌م رووداوه‌ گرنگه‌ هه‌وڵی نيشاندانی به‌هێزی گه‌شه‌ی زمان و ئه‌ده‌به‌كه‌ی ده‌دات. قوتابخانه‌ی ئه‌ديسا هه‌ندێ پياوی به‌رزی پێگه‌ياندووه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ندێ به‌لگه‌نامه‌ كه‌ تاوه‌كو ئێستاش هه‌رماون، وا پێده‌چێت له‌و قوتابخانه‌يه‌وه‌ هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێكيان.
 
به‌دڵنيای يه‌وه‌ به‌رهه‌می ئه‌و كاته‌و شوێنن، له‌وێداو وه‌ له‌ (Nisibi) وه‌ هه‌روه‌ها له‌ چه‌ند شوێنی كه‌ دا به‌هۆی شوێنی كه‌دا به‌هۆی ئه‌مه‌وه‌ خه‌ڵكانێك نازناوی ئه‌ده‌بيان بۆ يه‌كه‌م جار به‌ده‌ست هێنا، زۆر پێده‌چێت كه‌ چاپی Peshito به‌رهه‌م هێنرابێت له‌ ئه‌ديسا يان يه‌كێك له‌و شوێنانه‌ی كه‌باس كراون بۆ مه‌به‌ستی به‌كارهێنانی كڵێسای فه‌له‌كان (كه‌ له‌ ئه‌ديسا له‌ ژێر پاڵپشتی ماددی پاشاكانی فه‌له‌ بوون زۆر پێش قونستنه‌تينی گه‌وره‌).
ناوێك هه‌يه‌ زۆر ياد ده‌كرێته‌وه‌ وه‌ كه‌ په‌يوه‌ندی هه‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌م بابه‌ته‌، ئه‌ويش Bar Daisan يان Bardesanes  كه‌ بابه‌ت فه‌لسه‌فه‌كانی وايان لێ ده‌كرد كه‌ به‌رنگاری له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی بيروباوه‌ری په‌سند كراويان هه‌يه‌ بكات، ئه‌مه‌ش وای كرد به‌بێ باوه‌ر دابنرێت و هه‌ربه‌مه‌ش ناو ببرێت.
Euesdicy of Casever  له‌ Praeparaten Evangelinze به‌درێژی ده‌قێك له‌ نووسينی Bourdesan وه‌رده‌گرێت ده‌رباره‌ی قه‌ده‌ر، هه‌موو ئه‌م به‌ڵگانه‌ی كه‌ له‌م باره‌يه‌وه‌ وه‌رگێراون له‌ مۆزه‌خانه‌ی به‌رێگانی ده‌ست ده‌كه‌وێت كه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ش له‌ لايه‌ن Mn Curedon له‌ Spicilegium Syricum  به‌چاپ گه‌ياندراوه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا وا پێده‌چێت ئه‌م به‌رهه‌مه‌ هی خودی لاشقسپه‌ نه‌بێت به‌ڵكو به‌رهه‌موی يه‌كيك له‌ Disciphy بێت به‌ناوی Philip كه‌ گفتوگۆكه‌ی له‌گه‌ڵ ماسته‌ر نامه‌كه‌ی راپۆرت كردووه‌ له‌ گه‌ل هه‌موو ئه‌مانه‌ی كه‌ باسكرا ئێمه‌ پێويسته‌ دارشتنێكی بنچينه‌يی سريانی ته‌رخان بكه‌ين بۆ فارسی وه‌ بۆ ماوه‌يه‌كی زۆرتر ، هه‌رچه‌نده‌ له‌ هه‌موو كاتێكدا كاته‌كه‌ی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی دووه‌می پ. ز.
قۆناغی داهاتووی ئه‌م بابه‌ته‌ بايه‌خدانمان ده‌بێت به‌ به‌شه‌كانی له‌ دوای يه‌كی ADDI ئه‌گينا بابه‌ته‌كه‌ ده‌بێت ناو ببرێت به‌ (Thedehus)  كه‌ هه‌روه‌ها بوونی هه‌يه‌ له‌ مۆزه‌خانه‌ی به‌ريتانی، ئه‌م به‌شانه‌ی چيرۆكه‌كه‌ له‌ به‌ڵگه‌ نامه‌كه‌دا هه‌يه‌ به‌ شێوه‌يه‌كی نا ته‌واو وه‌ Eusebm كورتی كردۆته‌وه‌ يان ئاماژه‌ی پێ كر دووه‌. له‌ كاتی باسكردنی (Edessa)   كه‌ ئه‌و ده‌ڵێت له‌ MS ی سريانی وه‌ری گرتووه‌ له‌ ئه‌رشيفی شاره‌كه‌دا، ئه‌و ده‌بێت بێ گومان راست بێت له‌و قسه‌يه‌يدا به‌ڵام ئه‌و هه‌ڵه‌ بوو له‌ به‌ كۆن دانانی MS . چونكه‌ ئه‌گه‌ر به‌رده‌وام بوايه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌كه‌ی بۆ ده‌رده‌كه‌وت كه‌ ئه‌مه‌ ده‌بێت نوسرابێت له‌ ساڵانێك كه‌ ئاماژه‌ به‌ ناوی (Zephynm of Rome) كراوه‌.
پێويسته‌ هه‌ندێ ناوی تر ئاماژه‌ی پێبكرێت بۆ نموونه‌ (Isazh of Arean)  له‌ نزيكه‌ی A.D320 كه‌ بابه‌تێكی ده‌رباره‌ی شه‌هيد بوونی پياوی ئاينی نووسيوه‌.
وه‌ ئه‌مه‌ش تاوه‌كو ئێستا هه‌رماوه‌، هه‌ر له‌ هه‌مان كاتدا Jaeob كه‌ پياوێكی فارسی ژير وفه‌يله‌سوف  بووه‌ له‌ راستيدا له‌وانه‌يه‌ هه‌ر (Jaeob of Nisiban) بوو بێت دوو زنجيره‌ ووتاری ده‌رباره‌ی بابه‌تی جياواز نووسيووه‌، ئه‌م ووتارانه‌ كه‌ ژماره‌يان ٢٤ دانه‌يه‌ ئێستا له‌ مۆزه‌خانه‌ی به‌ريتانيا دان، وه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌ روانگه‌ی ئه‌م لێكۆڵينه‌وه‌ چه‌ند ساڵيك پێش ئێستا ئه‌نجام درا هه‌ڵويسته‌ بكه‌ين ده‌بينين ئه‌م بابه‌ته‌ سه‌رسورمان و گرنگی يه‌كی زۆری هه‌يه‌.
هه‌روه‌ها (Ephram)يش يه‌كێكه‌ له‌و سريانيانه‌ی كه‌ رۆڵی كاريگه‌ری هه‌يه‌ له‌سه‌ر رازاندنه‌وه‌ی كڵێسا بۆ پاسكردنی (Ephram) سريانيه‌كان به‌سن بۆ به‌رهه‌م هێنانی يه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترين به‌رزرا گه‌ته‌كانی كڵێسای ئه‌و كاتانه‌ی كه‌ ئه‌و تێيدا ده‌ژيا زۆربه‌ی نووسينه‌كانی ئه‌و ئێستاش به‌ يۆنانی ماون به‌ڵام زۆربه‌يان به‌سريانين ئه‌وه‌ مايه‌ی شانازه‌ يه‌ بۆ زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ دوای ئه‌ودا هاتوون وه‌ به‌شێوه‌يه‌كی گشتی پياوێكی سه‌ر سورهێنه‌ر بووه‌ كه‌ ده‌رباره‌ی ده‌توانين بڵێن (Nihit tedi, it quet) له‌وانه‌يه‌ تێبينی ئه‌وه‌ بكرێت كه‌ ئه‌و يه‌كێك بووه‌، هه‌ندێك پێيان وايه‌ ئه‌و خۆی داهێنه‌ریئه‌م قوتابخانه‌يه‌ بووه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ئه‌م سه‌رچاوه‌ دڵنيا نی يه‌، ناوو تێبينی ده‌رباره‌ی چه‌نده‌ها نووسه‌ری سريانی تری ئه‌م سه‌رده‌مه‌ و سه‌رده‌می دواتريش له‌وانه‌يه‌ بدۆزرێته‌وه‌ له‌ Depositery)) فراوانى (Erudition)ی سريانی به‌ناوی (The biblith Orienlnhi of Assenan) كه‌ ئيشی زۆری كۆ كردۆته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تهانه‌ی كه‌ په‌يوه‌ستن  به‌ بابه‌ته‌كه‌ی ئێمه‌ وه‌ ئه‌م ئيشه‌ پێويستی به‌ راويژكاری هه‌موو ئه‌مانه‌ هه‌يه‌ كه‌ شاره‌زايان هه‌يه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م بابه‌ته‌. ئيشه‌كانی (Dr. Ethanday) زانيارى بةسووديان تێدايه‌ له‌م باره‌يه‌وه‌ وه‌ هه‌روه‌ها خزمه‌ت ده‌گه‌ينين به‌م بابه‌ته‌ به‌ تايبه‌تی له‌ كاتێكدا كه‌ كاتی پێويستيان نی يه‌ بۆ راێژ كردنی اپه‌مه‌نی زياتر.
له‌وانه‌يه‌ تۆزێ تووشی بێزاری ببين ئه‌گه‌ر بگه‌رێنه‌وه‌ بۆ شيكردنه‌وه‌ی ريكۆردی نووسينه‌كانی ئه‌و به‌ناوبانگانه‌ی كه‌ ناويان هاتووه‌ له‌به‌ر ئه‌مه‌ ته‌نها ئاماژه‌ به‌ (Narsa of D…) ده‌كات له‌ سه‌ده‌ی پێنجه‌م وه‌ هه‌روه‌ها ئاماژه‌ به‌ (Jaeob of Feny , Jeaob of Bdery) له‌هه‌مان سه‌رده‌م ده‌كات و وه‌كو نووسه‌ری كارامه‌يان ناو ده‌بات.
هيچ ئاماژه‌يه‌ك بۆ (Nestoniou) و دژه‌كانی ئه‌و ناكات. هه‌رچۆنێك ده‌توانرێت (Xenuine) يان (Philoam) و (Thomas of chorchl) به‌ بير بهێنرێنه‌وه‌، به‌ په‌يوه‌ست له‌ گه‌ڵ به‌رهه‌می چاپی نوێ ی. (Scnptenre of new Testeiment) كه‌ وه‌رگيراون له‌ يۆنانی يه‌كانه‌وه‌. ئه‌م وه‌رگێراوه‌ به‌ نرخه‌ به‌ چ١اپ گه‌يشتووه‌ وه‌ هه‌ره‌ها وه‌كو به‌ڵگه‌يه‌ك له‌ جياتی خوێندنه‌وه‌كانی نووسينی يۆنانی داده‌نرێت، تێكسته‌ يۆنانی يه‌كان بايه‌خی ئه‌ده‌بيان له‌ بايه‌خی رێكوپێكی زياتر پێده‌درا، له‌ نزيكه‌ی هه‌مان كاتدا ئه‌وه‌ی كه‌ پێ ی ده‌ڵێن (Hexaplar remior of the Old Test. From the Septugaint) له‌ ميصر به‌ ئه‌نجام گه‌يشتن به‌شێكی زۆر له‌مه‌ی سه‌ره‌وه‌ ئێستاش ماوه‌ چه‌ند به‌شێكی به‌ چاپ گه‌ياندراوه‌ (Jeaob of Edeser)ه‌ يه‌كی تريش هه‌بووه‌ كه‌ كاته‌كه‌ی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی حه‌فده‌هه‌م و به‌ يه‌كێك له‌ نووسه‌ره‌ چاكه‌كانی داده‌نرێت و چه‌ندين كاری تاكو ئێستاش هه‌رماون، وه‌ له‌سه‌ده‌ی  نۆيه‌مدا Moses Bar Cepha دێت  و له‌سه‌ده‌ی ده‌يه‌مدا Bar Bahlul دێت كه‌ به‌ به‌ناوبانگترين يه‌ كفه‌ری (Syro – Arabic Lexicam) دا ده‌نرێت له‌سه‌ده‌ی يانزه‌هه‌مدا (Abul phengim) زۆر ديار بوو وه‌ له‌ سه‌ده‌ی دوانزه‌هه‌مدا (Dioruam sal) و له‌ سه‌ده‌ی سييانزه‌هه‌م و چواره‌مدا (Bar Hebrau) كه‌ هه‌روه‌ها ناو ده‌برا به‌ (Abul Pham) و (E bul Jesun) ديارترين نووسه‌ر بوون، وه‌ ئێمه‌ ده‌توانين هه‌مان شت بڵێين ده‌رباره‌ی (Ebed Jesu) كه‌ له‌سه‌ده‌ی دوای ئه‌مانه‌ هاتووه‌. بۆ زياتر چاودێری كردنی ئه‌م بابه‌تی بۆ چه‌ند ساتێك ده‌توانين بگه‌رێينه‌وه‌ بۆ ئه‌و كاتانه‌ی كه‌ كاره‌كانی زانا ئاينيه‌كانی يۆنانی و هه‌ندێ له‌ نووسه‌ره‌ كلاسيكيه‌كان بۆ زمانی سريانی وه‌رگێر دراون وه‌ ئه‌و به‌شه‌ زيندووه‌ی ئه‌ده‌بی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ ژماره‌يه‌كی زۆر له‌مانه‌ پێكدێنێت.
له‌ گه‌ڵ هاتنه‌وه‌ی نووسين، زانياری سريانی ناساندرا به‌ ئه‌وروپای رۆژئاوا له‌ لايه‌ن سيريانی يه‌كانه‌وه‌، په‌يوه‌ست له‌گه‌ڵ ئه‌م بابه‌ته‌دا به‌ چاپ گه‌ياندراوی (Peshito New Testament) له‌ ساڵی 1555ی زاينی له‌ شاری ڤيه‌ننا به‌ده‌ركه‌وت كه‌ پێويست  بوو وه‌ك (Epoch) دابنرێت له‌ ئه‌ده‌بی ئه‌وروپی. ئه‌و باره‌ی كه‌ په‌يوه‌سته‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م رووداوه‌ يان مێژووی رووداوی تر له‌وانه‌يه‌ ته‌نها له‌گه‌ڵيدا تێكه‌ڵ كرابێت.
كاتێك كه‌ (Lateran Coureil)ی پێنجه‌مدانرا له‌ لايه‌ن (Julies) له‌ له‌ 1512ی زاينی سێ له‌ سيريانيه‌كان چوون بۆ (Rome) ئه‌وانيش (Joseph، Elias) ئه‌م پياوانه‌ ئاواته‌ خواز بوون ئاين به‌ زمان وبه‌ (Rite)ی خۆيان په‌يرو بكه‌ن. به‌ڵام ئه‌وان رێگه‌یان پێنه‌ درا تاوه‌كو دڵنيا نه‌بن له‌و فۆرمه‌ی كه‌ باكارده‌هێنراله‌ لايه‌ن ئه‌وانه‌وه‌، يه‌كێك له‌ كاردينه‌له‌كان داوای له‌ (Theseus Ambrosius) كه‌ پارێزگا بوو كرد بۆ كڕينی جۆری لاتينی (Syriac Office) له‌به‌رئه‌وه‌ی (Ambrosius) بوون ده‌بوايه‌ زمانه‌كه‌ به‌ باشترين شێوه‌ فێر ببێت به‌ يارمه‌تی كه‌می براده‌ره‌ عه‌ره‌ب و سريانيه‌كان، له‌ ساڵی 1539 كتێبێكی رێزمانی به‌چاپ گه‌ياند به‌ ده‌زمانی جياواز كه‌ يه‌كێك له‌و زمانانه‌ سريانی بوون كه‌ چه‌نده‌ها ساڵ به‌چاپ گه‌ينراوه‌ و وه‌يه‌كه‌مين كاريشی بوو كه‌ له‌ ئه‌وروپا سه‌ری هه‌ڵدا بێت. كاره‌كانی په‌يوه‌ست بۆ كۆ كردنه‌وه‌ی ده‌ستنووسه‌كان مايه‌ی ده‌ست خۆشی يه‌ وه‌ ئه‌و چه‌نده‌ها پرۆژه‌ی به‌ نا ته‌واوی به‌جێهێشتووه‌ وه‌ ده‌ستنووسه‌ گرانبه‌هاكانيش به‌ يرۆ چوون له‌ شاری ناوخۆی ئه‌وكاتدا.
پارێزه‌رێكی تر به‌ ناوی (Albert Widmanstadt) جێگای ئه‌وه‌ی گرته‌وه‌ كه‌ (Ms)ی كۆنی لێ وه‌رگرتبوو ئه‌ويش كۆپی چوار (Gospel)ـه   كه‌بووه‌ (Widmanstadt) ده‌ستنووسی تری به‌ده‌ست هێنا بوو وه‌ زۆر به‌ په‌رۆشمه‌ بوو بۆ به‌ چاپگه‌ياندنی (New Testament) له‌ كاتێكدا كه‌ به‌ده‌ستگيران بوو (Moses) ناردرا بۆ ئه‌وروپا له‌ لايه‌ن (Antioch) به‌ كۆپيه‌كی نوێ  ی (New Testament) بۆ ئه‌وه‌ی به‌ چاپی بگه‌يه‌نێت به‌ڵام دواتر ناردرا بۆ لای (Widmanstadt) كتێبه‌كه‌ له‌ ڤيه‌ننا به‌ چاپ گه‌يشت و بڵاوكرايه‌وه‌، شه‌ش چاپی تر له‌ كتێبه‌كه‌ كه‌ له‌ هه‌مان سه‌ده‌ بڵاو كرايه‌وه‌ وه‌ دووه‌ميان به‌زمانی عبری و لاتينی له‌ (Tremeliue) له‌ ساڵی 1568 وه‌ سێيه‌م جۆر له‌ (Antwerp Polyglott) له‌ ساڵی 1571 چاپی چواره‌م و پێنجه‌ميش هه‌ر له‌ (Anturep) له‌ساڵی 1575 به‌چاپ گه‌ياندران شه‌شه‌ميان له‌ پاريس له‌ ساڵی 1645 له‌ (Walton's polygott) وه‌ ئه‌وه‌ی تريان له‌ شاری (Sulzbach) له‌ ساڵی 1684 به‌ چاپ گه‌يشتووه‌.
له‌هه‌مان كاتدا له‌ ساڵی 1630 كتابێت  له‌ لايه‌ن (Edurazl Pococke) به‌ چاپ گه‌ياندرا كه‌ ئيشه‌كانی پێكه‌ر و جۆن و جودی تێدابوو.
وه‌ هه‌روه‌ها له‌ ساڵی 1627 كتێبی (Apocalypse) به‌ چاپ گه‌يشت له‌ لايه‌ن (De Diea) كه‌ هه‌ر هه‌مووی وويستدا بوو له‌ چاپی پێشه‌خۆی (Walton's Polygott) يه‌كه‌م كتيب بوو كه‌ مێژووی خيانه‌تی له‌ ژيانی (Jhon) تێدا بێت چاپی (Leusdern and Schoof) له‌ (Leyden) له‌ ساڵی 1709 زۆر ته‌واو كه‌ بوو له‌ ئه‌وانی پێشووتر  وه‌ ئێستاش به‌ كتێبێكی به‌ نرخ داده‌نرێت.
له‌و كاته‌وه‌ چه‌ندین (به‌ڵام نه‌وه‌ك زۆر ) له‌ چاپكراوه‌كانی بڵاوكراونه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ نێوانيان چاپكراوه‌كه‌ی دكتۆر (لی)ـه  كه‌ له‌وانه‌يه‌ به‌ نرختريانيان بێت و بێگومان ناسراوترينيانه‌، چاپكراوێك كه‌ ئه‌نجامه‌كانی لێكۆلينه‌وه‌ی ره‌خنه‌گهری نوێ ده‌رباره‌ی زۆر له‌ نووسراوه‌كان له‌ ئه‌وروپا تا ئێستا به‌ شێوه‌يه‌كی زۆر داواكراوه‌.
ده‌رباره‌ی چاپكراوه‌كانی رێزمان زۆر نییه‌ بۆ ترێت، باشتر باس چاپكراوه‌كه‌ی (ئه‌مير و سيوس) مان كرد كه‌ له‌ دوای ئه‌و چاپكراوه‌كه‌ی (كانينيوس) ديت له‌ ساڵی 1555 و چاپكراوه‌كه‌ی (ميرسير) له‌ ساڵی 1560 ، (تريميليوس) چاپكراوه‌كی بڵاوكرده‌وه‌ له‌ ساڵی 1569 هه‌روه‌ها (أندريوماسيوس)يش له‌ ساڵی 1570، چاپكراوه‌كه‌ی (جۆرج أميرا) كه‌ ئه‌ندامی (كۆليژی مارونتی) بوو له‌ روما بڵاوكراوه‌ له‌ سالی 1596، وتائێستا كارێكی به‌نرخه‌. يه‌كه‌م پياوی ئينگليزی كه‌ هه‌وڵی دابێت له‌م بواره‌وه‌ وا دياره‌ (كريستۆڤر راڤيس)ـه   كه‌ رێزمانێكی گشتی بلاوكرده‌وه‌ له‌ زمانه‌كانی عبری ساماريتان و چالڕی و سرانی و عربی و ئه‌سييوبی له‌ ساڵی 1648 دووه‌مينيان (براين و التون) بوو له‌ ساڵی 1653 سێ يه‌مينيان (ويليا بيڤريدج) له‌ ساڵی 1568 له‌م سه‌ده‌يه‌ی ئێستا سێ يان چوار پياوی ئينگليزی رێزمانی سريانيان بڵاو كرده‌وه‌، چاپكراوه‌كه‌ی (پيتس) له‌ ساڵی 1818 چاپكراوه‌كه‌ی (نۆلان) (به‌ڵام ديارنیه‌ له‌ كام ساڵ بڵاوكراوته‌وه‌)، چاپكراوه‌كه‌ی (فيليپس) و چاپكراوه‌كه‌ی (كۆپير) به‌ڵام له‌ هه‌موويان پته‌و تر له‌وانه‌يه‌ چاپكراوه‌كانی (هوقمان) له‌ زمانی لاتينی و (ئوهليمان) چاپكراوی دووه‌م) له‌ زمانی ئه‌ڵمانی و كه‌وه‌رگيراوه‌ و بڵاوكراوته‌وه‌ له‌ ئه‌مريكا.
يه‌كه‌م كاری ئه‌وروپی له‌ وادياره‌ كه‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌  له‌ لاين(ماسيۆس) له‌ ساڵی 1571 هه‌روه‌ها چاپكراوه‌كه‌ی (فاريوس) له‌ساڵی 1662 كه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی زۆر كه‌می تێدابوو به‌ڵام به‌سووده‌، چاپكراوه‌كی (كاسل) كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی زۆر پته‌و نه‌بوو به‌ڵام هه‌ر به‌نرخه‌ به‌تايبه‌تی له‌ (ميچياليست) بو (وصية) نوێ (معجم) ته‌واو نیيه‌ چ بوو (وصية) كۆن يان نوێ يا فودبۆزمان به‌گشتی (دكتۆر بيرنستون) بۆ ماوه‌ی زياتر له‌ 20 ساڵ خه‌ريكی كارێكی زۆر به‌ نرخ بوو كه‌ ده‌بێ هه‌موو ووشه‌ ناسراوه‌كانی تێدا بێت يه‌كه‌م به‌شی ئه‌م كاره‌ بڵاوكرايه‌وه‌ به‌ڵام نووسه‌ره‌كه‌ی كۆچی دوايی كرد و كاره‌كه‌ ته‌واو نه‌كرا.
هه‌ردوو به‌شی رێزمان و ووشه‌ سازی به‌ به‌رده‌م ووته‌ی زياتر پێشكه‌ش ده‌كه‌ن و ه‌پێده‌چێت به‌ به‌رده‌وام ئه‌مه‌ له‌ زياد بوون دا بێت له‌ كاتێكدا ده‌ستنووس يه‌كجار زۆر به‌ته‌واوی ده‌خوێندرێت پێده‌چێت شوێنی زياتر بگرێت بۆ باسكردنی به‌شه‌كانی تری زان و ئه‌ده‌بی هه‌رچه‌نده‌ زۆر به‌يان گرنگ و  به‌ بايه‌خن چه‌نده‌ها كتێبی تر كه‌ هه‌ژمار نه‌كراون له‌ زماندا وه‌ له‌ چه‌ند ساڵی رابردوودا به‌ چاپ گه‌ياندراونله‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ندێكيان خه‌راپ نين و زۆربه‌يان به‌نرخ و به‌هان، بابه‌يه‌كه‌وه‌  ئاماژه‌ بخينه‌ سه‌ر ده‌ستنووسه‌ زۆره‌كانی شوێنه‌واری كۆنی بناغه‌یی ئه‌م دانراوه‌يه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ (Rome) و (Paris) ولندن، ژماره‌يه‌كی چاكيان له‌ ئۆكسفۆرد و كامبريجه‌ و زۆربه‌ی كتێبخانه‌كانی ئه‌وروپی به‌شێك له‌م شوێنه‌وارئه‌يان هه‌يه‌، ئه‌مه‌ش جگه‌ له‌و به‌شانه‌ی كه‌ له‌ لای چه‌ند كه‌سانێكی تايبه‌تن.
هه‌ژمار كردنی ته‌واوی سه‌ره‌كی گه‌نجينه‌ی سيريانی به‌ چاپ گه‌يشتووه‌ له‌ فاتيكان له‌ لايه‌ن (Assemanni) له‌ ئيشه‌ گه‌وره‌كه‌ی كه‌ ناونراوه‌ به‌ (The Bibliothecan Orientali) ئه‌وانه‌ی پاريس به‌ شێوه‌يه‌ك ده‌رده‌كه‌ون كه‌ كه‌ له‌ تاقيكردنه‌وه‌ی خۆی خێرا زياد ببن  به‌ شێوه‌يه‌ك ده‌رده‌كه‌ون كه‌ كه‌ له‌ تاقيكردنه‌وه‌ی خۆيی خێرا زياد ببن  به‌ شێوه‌يه‌ك كه‌ ژماره‌يان ده‌گاته‌ نزيكه‌ی 245 به‌ش،وه‌ هه‌ندێكيان يان نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌ وه يان به‌ته‌واوی هه‌ژمار نه‌كراون، ده‌ستنووسه‌كانی شوێنه‌كانی تر تاوه‌كو ئێستا باس نه‌كراون.
به‌شی يه‌كه‌می گه‌وره‌ی كۆكراوه‌كه‌ له‌ مۆزه‌خانه‌ی به‌ريتانی كه‌ پێك دێت له‌و به‌شانه‌ی به‌ده‌ست هاتبوو له‌ لايه‌ن كۆچ كردوو Mr. Rizh  كه‌ ئه‌و قونسولی به‌ريتانی بوو له‌ به‌غدا، خه‌ڵاتی رێزلێنانی پێبه‌خشرا به‌شێكی گه‌وره‌تر له‌ نێوان ساڵانی 1840 و 1850 له‌ كڵيسای (Nitriam desent of secte in Egypt) تا ئێستا هه‌رماوه‌ به‌بێ ئه‌م نيشانه‌ بنچينه‌ی يه‌ی كه‌ گرنگه‌ بۆ سيفه‌ته‌كانی و سامانه‌كه‌، هه‌ندێ خه‌ڵك ده‌يانه‌وێت تاقی كردنه‌وه‌ی بۆ ئه‌نجام بده‌ن وه‌ ئێستاش يه‌كێكی كارامه‌ی بۆ ده‌ستنيشان كراوه‌، له‌ نێوان ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌م بابه‌ته‌ خه‌ريكن  Mr. Cureten ناوی به‌يه‌كه‌م دێت كه‌ ئاماده‌ كردن و رێكخستن و تاقيكردنه‌وه‌يدا ئيشێكی چاكی كردووه‌ وه‌ شايه‌نی ده‌ستخۆش لێ كردنه‌، هه‌روه‌ها Dr. De Lagards  له‌ به‌رلين و Dr. Land له‌ ئه‌مسته‌ردام ناويان هه‌يه‌ نووسه‌ری ئه‌م بابه‌ته‌ به‌ ته‌واوی به‌ناو سيفه‌ته‌كان و ناوه‌رۆكی هه‌موو ده‌ستنووسه‌ سه‌ره‌كيه‌كان دا چووه‌ له‌ كاتی كۆكردنه‌وه‌ی زانياری له‌م باره‌يه‌وه‌دا.
تاوه‌كو ئه‌و كماته‌ی ئه‌و كه‌ ئه‌لۆگه‌ی كه‌ هيوای بۆ ده‌خوازرێت به‌ ديارده‌كه‌وێت هيوا ده‌خوازێت هه‌موو ئه‌وانه‌ی توانای به‌رزيان هه‌يه‌ سوود له‌م شوێنه‌واره‌ كۆنه‌ به‌نرخه‌ ده‌بينن كه‌ پێويسته‌ ئێمه‌ له‌ هيچ كاتێكدا نه‌ توانين فه‌رامۆشی خاوه‌نيه‌تی ئه‌م كه‌لتووره‌ ببين. جگه‌ له‌ هه‌ندێ تێكست و وه‌رگێردرا  و وه‌رگێردراو هيچ شتێكی به‌ نرخ و گرنگ له‌م سه‌رچاوه‌يه‌ چاپ نه‌كراوه‌ وه‌ ئه‌وه‌ی كراوه‌ش به‌شي كه‌م له‌ لايه‌ن بێگانه‌كاندا نه‌كراوه‌ وه‌كو Renan، de Lagarde، Dr. Land وه‌ نابێت ئه‌ركی Dr. Cureton له‌ بير بكرێت.

ئێمه‌ پێويست ناكات هه‌وڵی باسكردنی ژماره‌ و ته‌مه‌ن و ناوه‌رۆك و ده‌ره‌كر و شێوه‌ی گشتی ئه‌م ده‌ستنووسانه‌ بده‌ين چونكه‌ ئه‌مه‌ پيويستی به‌هه‌وڵ و ته‌قه‌لای زياتر ده‌بێت و ڕێگريمان لێ ده‌كات له‌ سه‌رووتنی هه‌ندێ ووشه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌و خاڵه‌ی كه‌ بۆ ساتێكنيگه‌رانين لێره‌دا مه‌بستمان ئه‌وه‌يه‌ كه‌ زمانی سريانی و ده‌ستپيكه‌كه‌ی به‌ زۆری بۆ مه‌سه‌له‌ی ئه‌ده‌بی ده‌بێت باس بكرێت.

له‌ زه‌مالێكی زووه‌وه‌ ده‌ستيان كرد به‌ گرنگی وه‌رگرتن له‌ گريكه‌كانه‌وه‌ له‌ كاتێكدا له‌ چه‌ند به‌ڵگه‌نامه‌يه‌كی دوایی دا زۆر گرنگ بوو كه‌ Jhon of Ephser به‌چاپی گه‌يشت له‌ لايه‌ن Dr. Curden وه‌ له‌ ساڵی 590 ي پ.ز نووسراوه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ زۆريان كرد له‌ پێكهاته‌كانی گريك سه‌ره‌رای گريكه‌كان به‌شێكی كه‌م له‌ لاتينه‌كان هه‌بوو زياتر له‌ عه‌ره‌بی و فارسی دا وه‌  زياتر يان كه‌متر له‌ لايه‌ن ئه‌مه‌نيه‌كان وديالێكته‌كانی تر پێشكه‌ش ده‌كران ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌يه‌نێت له‌ ئه‌نجامی زه‌حمه‌ت كێشانی ده‌سه‌ڵات داری موسڵمانه‌كان وه‌ چه‌ند هۆی تر و سريانيه‌كان زۆربه‌ی ساده‌یی هێزی خۆی له‌ ده‌ستدا.
وه‌ك زه‌مانێكی ئاخاوتن ئه‌و زمانه‌ به‌ شێوه‌يه‌كی زۆر فراوان به‌كار ده‌هات به‌ڵام له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی  كات بۆ ئاراسته‌ی جيا جيا رۆيشتن به‌ تايبه‌تی له‌ لايه‌ن ئه‌وانه‌ی كه‌ تێكيان شكاند وه‌ك ئه‌رمه‌نی و عه‌ره‌بی و فارسی و ره‌نگه‌ دواتريش له‌ لايه‌ن توركه‌كانه‌وه‌ له‌ هه‌ندێ شويندا به‌ ديالێكی جيا جيا تێپه‌ری هه‌روه‌ك له‌ پێشتردا ئاماژه‌ی پێ كرا.
تا ئێستا ڕيزمانه‌كه‌ له‌ لايه‌ن (The Nesorians of Oroomiah) به‌كاردێت وه‌ ڕه‌نگه‌ له‌ لای تريشدا به‌كارهاتبێت زمانه‌كۆنه‌كه‌ هه‌ميشه‌ هه‌بووه‌و هێشتا له‌ لايه‌نی تريشه‌وه‌ به‌كارهاتووه‌ له‌ لايه‌ن ره‌شتی ئاشكرای كڵێسه‌كانی سريانی ته‌نيا وه‌ك گريك، ئه‌رمه‌نی، لاتين ، هيبروو ..هتد. هه‌روه‌كو بۆ پاراستنی هه‌مان شێوه‌ی زمانه‌كه‌يان به‌كارهاتووه‌. كه‌وا رێزمانيان دواتر بڵاو كرده‌وه‌ له‌ لايه‌ن نێرداوه‌ ئاينيه‌كان وه‌كو D.T. Stoddard  كه‌ له‌ساڵی 86 نێردراوه‌ ئاينيه‌كانی ئه‌مه‌رێكی ئينجيل و كاره‌كانی تريان بڵاو كردۆته‌وه‌ كه‌ ده‌يسه‌لمێنن زمانی Neo- Syriac بوونی هه‌بووه‌.
هه‌روه‌ك له‌ زمانه‌كه‌دا هه‌روه‌ها له‌ گه‌ڵ زمانه‌ نوێيه‌ نووسراوه‌كاندا زۆربه‌يان نووسراوه‌ كۆنه‌كان ده‌ست غه‌ڵه‌ت ده‌ده‌ن، زۆربه‌ی سه‌رچاوه‌كان كه‌ نووسراون ده‌گه‌رێنه‌وه‌ بۆچاخی پێنجه‌م له‌ (412 پ.ز) وه‌ زۆربه‌ی به‌شه‌كان به‌ شێوه‌يه‌كی سه‌ره‌نج راكيش به‌چاپ گه‌يشتوون و به‌شێوه‌يه‌ك كه‌ خوێندنه‌وه‌يان ئاسانه‌ و به‌جوانی جێبه‌جێ كراون، به‌ڵام به‌شێوه‌يه‌كی گشتی مۆدێرترين شێوه‌ی نووسين به‌ خراپترين شێواز نووسرابوو، هه‌روه‌ها.
كۆنترين پيت كه‌ به‌كارهاتبوو له‌ نووسينه‌كاندا بوونيان هه‌بووه‌ به‌ زۆريش پێيان ده‌ووترا (Estrangelo) به‌ڵام ئه‌وه‌يان به‌ نووسينێكی باشتر جێگه‌ی گرته‌وه‌ كه‌ ئێستا زۆربه‌ی كتێبه‌ سريانيه‌كانی پێ چاپ كراوه‌ ئه‌مه‌شيان ئێستا له‌ لايه‌ن (Nestonans) به‌كاردێت كه‌وا له‌ شێوه‌يه‌كه‌ی پێشتر ده‌چوو  هه‌رچه‌نده‌ له‌ ووخسار و ژماره‌ دا له‌ يه‌ك ده‌چوو.
بۆ ئێمه‌ ئێستا بێ سووده‌ ئه‌گه‌ر باس جۆره‌ سه‌ره‌كييه‌كانی بكرێت به‌ڵام ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ نيشان بدرێت له‌ چه‌نده‌ها ژمێرياری دا ده‌بێت ئێمه‌ ئێستا بێ سووده‌ ئه‌گه‌ر باس جۆره‌ سه‌ره‌كی يه‌كانی بكرێت به‌ڵام ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ نيشان بدرێت له‌ چه‌نده‌ها ژمێرياری دا ده‌بێت ئێمه‌ بگه‌رێنه‌وه‌ بۆ كتێبه‌ چاپكراوه‌كان به‌ لايه‌نی كه‌م بۆ نزكترين (Estrangelo)ی كۆن، كه‌ باشترين و گونجا و ترين شێوه‌یه‌ له‌ نێو هه‌موو نامه‌كانی سيريانی.
ئه‌وانه‌ی كه‌ پێويسته‌ له‌ سه‌ريان زمانه‌كه‌ بنووسنه‌وه‌ سه‌ره‌را ئه‌وه‌ باشتره‌ جۆرێك مشتمرمه‌ له‌ گه‌ڵ كاره‌كته‌ره‌ شاليه‌كاندا كه‌ ره‌نگه‌ زۆر ئاسانتر و خێراتر له‌وانه‌ی تر نووسراوه‌.
له‌ كۆتاييدا، يه‌ك دووخاڵ هه‌يه‌ كه‌ وا پێويسته‌ له‌ بير نه‌كرێت.

1.    گرنگی خوێندنی سريانی بۆ ئه‌وانه‌ی كه‌وا زۆر ئاگادار ده‌كرێنه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ ديالێكتی Shemitic به‌گشتی.
2.    گرنگی سيريانی بۆ باشی تێگه‌يشتنی له‌ هبروو ره‌سه‌نهی گريك ی ئينجيل.
3.    گونجاو ترين شێوه‌ی سريانی له‌ ئاسانكردنی وه‌رگێرانی زۆربه‌ی ئه‌و فۆرمانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌يه‌كی تێكه‌لاوی نووسراوه‌ و به‌ زمانێكی زۆر جياواز نييه‌.
لێره‌دا چه‌ند سه‌رنجێك هه‌يه‌ كه‌وا پێويسته‌ باس لێ بكرێت، هه‌ر هه‌موو شيان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌وا زمانی سريانی زۆر پشت گوێ خراوه‌ له‌ لايه‌ن زانايانه‌وه‌، هه‌روه‌ها گرنگی زۆر كه‌می پێدراوه‌ له‌ كۆلێژ  و زانكۆكاندا سه‌ره‌رای هه‌موو شتێك بۆ گه‌شه‌پێدانی سريانی پێويسته‌ به‌زمانی هيبرۆ ببه‌سترێته‌وه‌.