Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
.............ليکۆلينه‌وه‌لان و تويژنه‌وه‌کان.............

ئه‌و ره‌وشه‌نبیرى مه‌زن و كوردستان په‌روه‌ر

قه‌شه‌ پولس بێدارى

وه‌صفى حسن ردێنى

ددیروكا هه‌ڤچه‌رخا كوردستانێ دا زور كه‌سایه‌تێت ناڤدار وزانا وره‌وشه‌نبیر په‌یدابوونه‌ , رۆله‌كێ چاك ژ بو ب هێزكرن وموكمكرنا ئاستێ كوردایه‌تیێ وخورتكرنا ره‌وشه‌نبیریا نیشتیمانپه‌روه‌ى دناڤــــــ چینێت جڤاكیدا دیتیه‌ . هه‌ر وه‌لێ ڤان ناڤدار وكه‌سایه‌تیا روله‌ك چاك هه‌بوو ژبوو هه‌ڤكارى وپشته‌ڤانیا شۆرش وسه‌رهلدانێت كوردى دا ژ هه‌مى لایاڤه‌ . ئێك ژ ڤان كه‌سایه‌تیا قه‌شه‌ پولس پێدارى یه‌ . ئه‌و مرۆڤێ ب هه‌مى ره‌نگڤه‌ پشتگیریا دوزا كوردى وشۆرشا كوردى كرى (چ ب خه‌باتا چه‌كدارى یان ب خه‌باتا ره‌وشه‌نبیرى) . قه‌شه‌ پولس نموونه‌كا به‌رزا كوردپه‌روه‌ریێ بو وناڤه‌كێ بریقه‌داره‌ د ئاسمانێ كوردستانێ دا ...
چ جار پلا ئایینى لجه‌م , وى نه‌ بوویه‌ رێگر وئاسته‌نگ كو رۆلێ خو دناڤـــــ بزاڤا رزگاریخوازا كوردى دا نه‌ بینیت به‌لكو وى هه‌رده‌م كوردایه‌تى ورێبازا بارزانى ب ئه‌ركه‌كێ پیروز دزانى وخه‌بات ژ بو سه‌ركه‌فتنا كوردستانێ كر ... ئه‌ڤجا ل بیره‌وه‌ریا ( 35 سالیا ) وه‌غه‌را وى , مه‌ هه‌وڵ دایه‌ چه‌ند به‌رپه‌ره‌كا ژ ژیان وبه‌رهه‌م وخه‌باتا وى ژ بو خوێنده‌ڤانێت گۆڤارا (بانیبال) تومار بكه‌ین وه‌ك وه‌فاداریه‌كا بچویك بۆ گیانێ پاكێ ڤى زاناى و ره‌وشنبیرێ مه‌زن ..... سومبولا پێكڤه‌ ژیانێ و برایه‌تیا ب هێز و دێرین دنافبه‌را ملله‌تێ كورد و ملله‌تێ سریانى – كلدانى – ئاشورى
قه‌شه‌ پولس پێدارى ل سالا 1887 ل گوندێ ( بێدارا) ل نێزیك زاخو هاتى یه‌ سه‌ر دونیایێ . پشتى خویندنا سه‌ره‌تایى ل زاخو بدیماهى د ئینیت , ل سالا 1900 چویه‌ په‌یمانگه‌ها ( مار یوحه‌نا الحبیب ) یا دومینیكانا ل مویسل و ماوێ (11) سالان ل ور دخوینیت . ل سالا 1912 وه‌ك (قس ) یان قه‌شه‌ ل زاخو هاتیه‌ دامه‌زراندن .
ل سالا 1920 - 1923 وه‌ك كاهن ل دێرا فیشخابور كه‌فتیه‌ كارى . ل دویماهیا سالێت بیستێ ول سه‌ر ده‌مێ داگیركرنا فه‌ره‌نسى قه‌شه‌ پولس ژ به‌ر چه‌ند ئه‌گه‌رێت سیاسى ب ره‌ڤین قه‌ستا سوریا ولوبنان دكه‌ت . . ول سالێت سیها وچلا دا ل باژارێ قامشلى ل سموریا ژیانێ دبه‌ته‌ سه‌ر , و ل سالێت پێنجیا بو چه‌ند ساله‌كا ل حلب وشامێ ئاكنجى دبیت . پشتى شوره‌شا 14 تیرمه‌هێ ودناڤبه‌را سالا (19581959) ێدا د زڤریته‌ ڤه‌ عراقێ وماوه‌كێ ل به‌غدا ئاكنجى دبیت ول به‌غدا چه‌ندین جارا سه‌ره‌دانا بارزانیێ نه‌مر كریه‌ . ل سالا 1963 دگه‌هیته‌ ناڤــــ رێزێت شوره‌شا كوردستانێ .
ل سالا 1964 تا پێكهاتنا 11 ئادارا 1970 دبیته‌ ئه‌ندامێ ( مه‌كته‌با ته‌نفیزى ) یا شۆرشا ئیلولێ ول ناوپردان جه گیر دبیت .
ل سالا 1970 تا كو بوهارا سالا 1974 ل زاخو ئاكنجى دبیت . . . ول هاڤینا سالا 1974 ب پلا (خورى) خانه‌نشین دبیت .
ل رۆژا 7/9/1974 ل نه‌خوشخانا موصل یا كومارى وه‌غه‌رار دویماهیێ دكه‌ت ول گورستانا دێرا (شه‌هیده‌ مسكه‌نته‌ )
ل مویسل دهێته‌ ڤه‌شارتن .
قه‌شه‌ پولس خویشكه‌ك وبرایه‌ك هه‌بون . . . خویشكا وى ل زاخو یا ئاكنجى بوویه‌ وژ به‌رى (12) سالا مریه‌ وبرایێ وى ل به‌غدا یێ ئاكنجى بوى ووى ژى وه‌غه‌را دویماهیێ كریه‌ . . . وبرازایه‌ك هه‌یه‌ بناڤێ (إیشو ) نها لبه‌غدا ئاكنجى یه‌ .

ژیانا وى خورى پولص بێدارى ب ره‌هوانى د شیا ب ڤان زمانا (( سریانى – كوردى – عه‌ره‌بى – فره‌نسى – ئنگلیزى )) ب خوینیت و بنڤیسیت .

 

به‌رهه‌مێ وى

قه‌شه‌ پولس بێدارى ئه‌ڤــــــ به‌رهه‌مه‌ ل پاش خۆ هێلانه‌ :
ب زمانێ كوردى
ئه‌لف وبێ یا كوردى ب لاتینى دگه‌ل فه‌رهه‌نگوكه‌كا پاشبه‌ند كو ژ زمانێت كوردى – عه‌ره‌بى – سریانى – فره‌نسى هاتبو دانان ول دویماهیا سالێت چلا ل شامێ هاتى یه‌ چاپكرن ب قه‌بارێ نامیلكه‌كا بچویك .... و ل سالا 1962 دوباره‌ ل پاریس هاتیه‌ چاپكرن
چه‌ند هوزان ب زمانێ كوردى .... ژوانا هوزانا (پرا زاخو) كو دێ دگه‌ل ڤێ گوتارێ به‌لاف بیت
ب زمانێ سریانى

ـ دليل الطلاب ، وهو موجز في نحو اللغة السريانية ، الموصل 1923م ... المطبعة الاثورية حجم (60) صفحة 
ـ ملحمة في موجز تاريخ الكلدان والاثوريين - تريشور، الهند 1957م ، وفيه ملحق في اطراء مار افرام السرياني .
ـ مقالات وقصائد مختارة ، منشورات مجمع اللغة السريانية ، بغداد 1977م .
ـ قصيدة سريانية في مار افرام الملفان، منشورة فى النشرة السريانية العدد الثالث
(1947م)
اما المخطوطة فله :
ـ ديوان شعر بعنوان "في طريق القبر" اي زيارة الاماكن المقدسة .
ـ مقال ايتها الام الحبيبة .... الهند 1975  .                        
ـ قصيدة طويلة بعنوان "رئاسة الكلدان" .
- اضافة الى عدة قصائد باللغة سريانية منها قصيدة طويلة حول مذبحة سميل عام 1933 و قصيدة قصيرة حول مذبحة فيشخابور عام1915 .

 

ب زمانێ عه‌ره‌بى
ـ قنبلة الاب بيداري ، بين الآرامية والعربية ، بيروت 1936م ... و تمت طبعها للمرة ثانية عام 1969 من قبل الاعلام المركزى للحركة الديمقراطىة الاشورية فى اربيل – عنكاوة .
ـ بين العزوبة والزواج ، القامشلي 1955م .
ـ فضيلة الشاب ، بغداد 1932م .
ـ فضيلة الفتاة ، القامشلي 1956م .
ـ القدس الشريف ، القدس 1961م .
ـ اللغة الآرامية في الارض والاسفار المقدسة (بالعربية والفرنسية) . القدس 1961م .

   اما مؤلفاتة المخطوطة باللغة العربية فله :            
ـ تناثر الملوك في (56) صفحة من القطع الكبير .
ـ سيرة الربان هرمزد في (64) صفحة من القطع الكبير .
ـ سيرة مار بهنام الشهيد .
ـ بحث يقارن فيه بين الآرامية الشرقية والغربية .
ـ شرح للطقوس الكلدانية
.

كورد په‌روه‌ریا قه‌شه‌ پولص بێدارى

قه‌شه‌ پولس هه‌ر ژ زاروكێنى خو , خو ب كوردستانى دزانى و هه‌رده‌م حه‌ژ كوردستانێ و تێكه‌لیا مروڤێ كورد كریه‌ و بایه‌خ دایه‌ دوزا كوردى و سالا 1922 دوو جاران سه‌ره‌دانا (شارێ سلێمانیێ) كریه‌ و دوو دیدارێت درێژ دگه‌ل شێخ محمودێ حه‌فید ئه‌نجام داینه‌ ... ئوبو حكومه‌تا به‌غدا زێره‌ڤانى دانه‌ سه‌ر وى .. وده‌ما قه‌شه‌ پولس زانى حكمه‌ت یا زێَره‌ڤانیێ لێ دكه‌ت و دێ گرن . . . ئێكسه‌رب قاچاغى خو گه‌هانده‌ سنورێ سوریێ و ل باژێرێ قامشلى چه‌ند ساله‌كا ئاكنجى بو ... پاشان چو باژارێ حلب ... و ماوه‌ ماوه‌ سه‌ره‌دانا لبنان دكر ....
ده‌ما قه‌شه‌ پولس ل سوریێ ولوبنان ژى هه‌ر په‌یوه‌ندى دگه‌ل شۆرشا كوردى هه‌بو وهه‌مى ره‌نگێت پشتگێریێ بۆ شورَرشا كوردى پێشكێش دكرن چ مادى وچ مه‌عنه‌وى وسیاسى ژ وانا نڤیسینا چه‌ند گوتارا لسه‌ر دۆزا كوردى وئه‌نجامدانا دیدارێت تێله‌فزیونى ل سالا 1975 ل به‌یروت بو ( ته‌له‌فزیونا سویدى ) ل دور دوزا كوردى ل عیراقێ وسه‌ركێشیا شۆرشا كوردى ژ لایێ پارتى دیموكراتى كوردستان ڤه‌ .
ددیداره‌كا تایبه‌ت دا ده‌رباره‌ى ژیانا قه‌شه‌ پولس بێدارى رێزدار ( عه‌لى سنجارى ) دبێژیت : دوێ كومبونا به‌رفره‌ها یا روژا 7/10/1964 ل گوندێ ( بوكسین ) ل رۆژهه‌لاتا رانیه‌ هاتیه‌ كرن . .
قه‌شه‌ پولس بێدارى وه‌ك ئه‌ندامێ
(جڤاتا شوره‌شێ) و (مه‌كته‌با ته‌نفیزى ) یا شۆرشا ئیلولێ هاته‌ هه‌لبژارتن بۆ كاروبارێت مه‌سیحیا .... ئو رێزدار سنجارى دبێژیت :.
من ب خو ژ نێزیك قه‌شه‌ پولس د ناسى . . . ب دیتنا من قه‌شه‌ پولس مرۆڤه‌كێ پر ره‌حم ودلوڤانى بوو وزانایه‌كێ ( مه‌وسوعى ) بو د زوربه‌ى بیاڤادا . . هه‌روه‌سا یا من دیتى قه‌شه‌ پولس رێز وته‌قدیره‌كا پایه‌ به‌رز لجه‌م بارزانیێ نه‌مر هه‌بو وگه‌له‌ك جاران بارزانیێ نه‌مر ژ ئوتومبێلا خو دهاته‌ یه‌ خارێ دا سلاڤێ ل قه‌شه‌ پولس بكه‌ت ده‌ما جار جارا قه‌شه‌ پولس ل باغچێ مه‌كته‌با سیاسى په‌یاسه‌ دكر .
زێده‌بارى كارێ سه‌ره‌كى یێ قه‌شه‌ پولس كو ئه‌ندامێ مه‌كته‌با ته‌نفیزى یا شۆرشێ بوویه‌ . لێ ل ماوێ ماناوى دا ل ناوپردان ژ (1964 تا پێكهاتنا 11 ئادارا سالا 1970 ) خانیێ خو یێ تایبه‌ت هه‌بوو ل نێزیك باره‌گایێ بارزانیێ نه‌مر و گه‌له‌ك خاندن ودنڤیسین دكر . . . هه‌روه‌سا چه‌ندین جارا ئه‌و گوتار وراپوتێت ل سه‌ر شوره‌شا ئیلولێ ب زمانێ فه‌ره‌نسى یان ب زمانێ ئینگلیزى د هاتنه‌ نڤیسین . . . . وى وه‌ردگێرانه‌ سه‌ر زمانێ عه‌ره‌بى وكوردى وبو مه‌لا مصگفى بارزانى دبرنه‌ باره‌گایێ وى دا ویژى ئاگه‌هدارى هه‌بیت كا روژنامه‌گه‌ریا ئه‌وروپى چ به‌حسى دوزا گه‌لێ كورد دكه‌ت ... و گه‌له‌ك جاران ئه‌و گوتارێت ئه‌وروپى و فه‌ره‌نسى ب زمانى َكوردى ل ئێزگێ ده‌نگێ كوردستان دهاتنه‌ په‌خشكرن ... و ل بیرا منه‌ گه‌له‌ك جاران بارزانیێ نه‌مر سه‌ره‌دانا مالا قه‌شه‌ پولص دكر ..

هه‌روه‌سا رێزدار عه‌لى سنجارى د بێژیت : (( ل بیره‌وه‌ریا شه‌ڤێت ( كریسمسا ) یانكو شه‌ڤا سه‌رێ سالێ ل هه‌مى سالا مه‌ ئه‌ندامێت ( م . س ولیژنا مه‌ركه‌زى ) یا پارتى مه‌ فێقى وشریناهى د كرى وب شه‌ڤێ ئه‌م دبوونه‌ مێهڤانێت قه‌شه‌ پولس ل مالا وى دا پشكداریا وى بكه‌ین د ئاهه‌نگا سه‌رێ سالێ دا )) . .
هه‌روه‌سا قه‌شه‌ ( بگرس هه‌ربولى ) مه‌گرانێ ( دێرا مریم العژرا‌و ) ل زاخو دبێژیت : (( من چه‌ند ساله‌كا ژیانا خو دگه‌ل خورى پولس بێدارى بوراندیه‌ تایبه‌ت ده‌ما ل زاخو یێ ئاكنجى ژ بوهارا سالا 1970 تا بوهارا سالا 1974 . . . ب راستى قه‌شه‌ پولس گه‌له‌ك حه‌ز ژكوردایه‌تیێ وبارزانى دكر وگه‌له‌ك حه‌ژ هه‌ڤالینیا كوردان دكر وهه‌مى ده‌ما شه‌ش حه‌فت كوردێت موسلمان ژ ( ریه سپى ومه‌لا وره‌وشه‌نبیرا ) ل دیوانا وى بوون ...
و زور دژى زاراوێ [ فه‌له‌ وموسلمان ] بوویه‌ و هه‌رده‌م دگۆت ئه‌ڤه‌ زاراوه‌ نه‌ د به‌رژه‌وه‌ندا دۆزا گه‌لێ كوردى وگه‌لێ سریانى دایه‌ و دگوت ئه‌ڤــــــ زاراوه‌ پیلانا دوژمنایه‌ و دڤێت ئه‌م زۆر د هوشیار بین
و ل دیف پێزانینێت من بارزانیێ نه‌مر گه‌له‌ك قه‌درێ وى دگرت و دگوتنێ ( ئه‌بونا ) و جار جار نامه‌ دگه‌ل یه‌كدو دگوهارتن . . .
ول بیرا منه‌ ده‌ما شه‌هید ( إدریس بارزانى ) ل سالا 1972 سه‌ره‌دانا زاخو كرى ئێكسه‌ر سه‌ه‌ردانا خورى پولص بێدارى كر و ئه‌ز لڤێ دیدارا شه‌هید ادریس بارزانى یێ حازر بوم ده‌ما گوتیه‌ خورى بێدارى .....
بارزانیێ نه‌مر یاگوتیه‌ من سه‌ره‌دانا خورى بێدارى بكه‌ و سلاڤێت بگه‌هینێ و بزانه‌ كا موحتاجى چى یه‌ دا بو وى جێ به‌جێ بكه‌ین ... پاشان شه‌هید ادریس گوتاره‌ك پر حه‌ماس و كاریگه‌ر ل (گوره‌پانا بارزان) بو جه‌ماوه‌رێ زاخو و ده‌وروبه‌ر خاند و سلاڤێت بارزانیێ نه‌مر گه‌هاندنه‌ جه‌ماوه‌رێ زاخو ... و گوتارا شه‌هید ادریس ژلایێ جه‌ماوه‌رى ڤه‌ ب چه‌پله‌ هاته‌ برین و جه‌ماوه‌رێ زاخو مشه‌ هیتاف بناڤێ بارزانیێ نه‌مر دان .
هه‌روه‌سا ل بیرا منه‌ ده‌ما قه‌شه‌ پولس ل ئاهه‌نگا نه‌وروزا سالا 1971 ب ئاماده‌بوونا شه‌هید عیسا سوار وقائمقامێ زاخو محمد گاهر زه‌هاوى په‌یڤه‌كا پر كوردینى ونیشتمانپه‌روه‌رى ( ب زمانێ كوردى ) خواندى ))
كو ببو جهێ رازیبون ودلخوشیا جه‌ماوه‌رێ زاخو
ئه‌ڤه‌ و روژنامه‌ڤانێ فه‌ره‌نسى (رینیه‌ موریس) ده‌ما ل سالا 1966 سه‌ره‌دانا كوردستانێ كر چه‌ندین جارا ل باره‌گایێ بارزانیێ نه‌مر چاف ب خورى بێدارى دكه‌ڤیت و دپه‌رتوكا خودا (كوردستان او الموت) به‌حسا ڤێ چه‌ندێ دكه‌ت

ئه‌ڤه‌ ژى پارچه‌كه‌ ژ هوزانا وى یا ناڤدار ( چیروكا پرا زاخو ) دیارى یه‌ بو خوێنده‌ڤانێن گوڤارێ
هوزانا ( چیروكا پرا زاخو )

زاخو بوكا خابورى گوله‌ك ژ گولا بوهارێ
مه‌عنێ شكاندنا نه‌یارى بشه‌رێ دكه‌تێ ل بێدارێ
* * *
زاخو ب نیڤا ئاڤێ یه‌ ب دلێ پێلا رازایه‌
ده‌رێ كوردستانێ یه‌ ل دور ده‌شته‌ ول سه‌ر چیایه‌
* * *
هه‌یامه‌ك میره‌ك هه‌بو و زور زه‌خم وده‌وله‌مه‌ند بو و
ب مێرانى هه‌ڤال نه‌بو و دوستێ حه‌مى خه‌لكێ بوو
* * *
دڤیا ناڤــــــ بو خوه‌ چێكت لكورێت كورا بهێلت
وهه‌ر كه‌س بیراوى بكت سه‌ر لێڤا چه‌مى بیت
* * *
خابورێ ئاڤه‌ك گرانه‌ روباره‌ك بێ ئیمانه‌
ئه‌و رێ یا كه‌روانانه‌ ول سه‌ر دبۆرن بۆ زوزانه‌
* * *
ل به‌هارێ پر دژواره‌ دیتن وه‌ك گورگێ هاره‌
مروڤـــــــ دمینن بێ چاره‌ چاوا بگه‌هن واره‌
* * *
میر هه‌كو دیت ئه‌و حاله‌ وئه‌و ده‌رده‌ و وان حه‌واله‌
ومیلله‌تى ناله‌ ناله‌ پسیار نه‌كر بهه‌ڤاله‌
* * *
ئه‌ڤــــــ رایه‌ كر وته‌كبیره‌ لڤینه‌ك بكه‌ت خابوره‌
وگۆت ده‌رمانێ وێ پره‌ سواردبت ل وى روباره‌
* * *
ل شاره‌زا وصه‌نعه‌ت كاره‌ خه‌به‌ر وگازى گره‌
زوو بگه‌هن ل هاواره‌ ڤى شه‌رى وڤى نێچیره‌
* * *
ل سه‌ر باژێر جهه‌ك هه‌یه‌ چه‌ند ده‌قیقه‌ ژ زاخو یه‌
ناڤــــــ كه‌ڤرێت زه‌خم كه‌تیه‌ ته‌نگه‌ ولیرى خواستى یه‌
* * *
به‌رێت مه‌زن ئانینه‌ وانا وان ل وى ئه‌ردى نینه‌
ژكى ده‌رێ ئه‌و ستاندینه‌ كه‌س نزانێت یه‌قینه‌
* * *
ئۆستا كار كۆ میونه‌ وهزرا خوا باش كرینه‌
وپشتى حه‌مو ته‌خمینه‌ شولێ خو پیشَڤه‌ برینه‌
* * *
پرێ سه‌ر كه‌ڤرا رابوو قاسى شێست گه‌ز بلند بوو
پره‌ك مینا وێ نه‌بوو میر ب دیتنا وێ سه‌رخۆش بوو
* * *
هاتن دا ئه‌و كار لسه‌ر بینن وبه‌رێت پاشیێ لێده‌ینن
كونا سه‌رى قه‌نج بگرن وپرێ چاك گرێ بدن
* * *
پرێ ئه‌و قه‌بول نه‌كر وداخو بگریت حه‌ز نه‌كر
كه‌ڤرێت سه‌رى خو ڤه‌كر وبه‌رێت به‌ندا گه‌ل خو بر
* * *
وئه‌و بو زور جار وجارا ئوستا نه‌دیت چو چاره‌
ومیر قه‌هرى بۆ ژاره‌ وما مه‌لول وغه‌مگیره‌
* * *
گوت بوو ئوستا ئه‌و چیه‌ بۆچى ئه‌و كار چاك نیه‌
بۆ من بێژه‌ چ هه‌یه‌ ئه‌ز دین بووم كو حالێ هۆیه‌
* * *
میر چى بێژم نه‌ وێرم به‌یان بكه‌م نه‌كارم
ژ ترسا ته‌ دا ئه‌ز ژارم ئه‌ز بێ هێزم وبێ چارم
* * *
هه‌روه‌سا مه‌ پێ خوشه‌ دوو هوزانێت خورى پولص بێدارى ب زمانێ سریانى دگه‌ل ڤێ گوتارێ به‌لاف كه‌ین
یه‌م : ل دور كوشتارا گوندێ (فیشخابور) ل ته‌مووزا سالا 1915
دوو : ل دوور كوشتارا سێمێل ل ته‌باخا سالا 1933
ل دویماهیێ . . هیڤى خازم ئه‌ز شیابم هنده‌كێ ژ خه‌بات وبه‌رهه‌مێ زانا وكوردستان په‌روه‌ر قه‌شه‌ پولس پێدارى خویا بكه‌م . . وهزار هزار سلاڤـــــــ ل گیانێ وى بن وئه‌ز پێشنیار دكه‌م ناڤێ وى لسه‌ر خواندنگه‌هه‌كێ ل زاخو بهێته‌ دانان وه‌ك وه‌فا ورێز ل كوردایه‌تیا وى .